Πύργος Σκορπιού

Υπολείμματα πύργου καλυμμένα από πυκνή βλάστηση στην τοποθεσία «Καστρί» της νησίδας Σκορπιός στα ανατολικά της Λευκάδας. Το εν λόγω «Καστρί» είναι μια μικρή, κατάφυτη χερσόνησος στη νοτιοανατολική άκρη του Σκορπιού. Στην ουσία πρόκειται για μικροσκοπικό ανεξάρτητο νησάκι που συνδέεται με μια αμμούδα με το υπόλοιπο νησί (ο γεωγραφικός όρος είναι «προσηρτημένον νησίον» ή «νήσος συνδεδεμένη δι’ αμμώδους ισθμού»).

Ο πύργος έλεγχε την πρόσβαση προς το νησίον από την πλευρά της αμμούδας. Γύρω του διακρίνονται ίχνη εξωτερικού οχυρωματικού περιβόλου, ο οποίος, στην αρχική του μορφή, ενδέχεται να έφραζε πλήρως τον αμμώδη ισθμό, απομονώνοντας το «Καστρί» από τον υπόλοιπο Σκορπιό.

Σήμερα ο πύργος είναι σχεδόν αθέατος από απόσταση, λόγω της πυκνής βλάστησης. Η πληρέστερη εικόνα του διασώζεται σε φωτογραφία τού 1905 από τον Γερμανό αρχαιολόγο Wilhelm Dörpfeld (φωτο 1). Σε αυτή τη φωτογραφία, η βλάστηση της νησίδας είναι αραιότερη και ο πύργος ευδιάκριτος. Στις υπόλοιπες φωτογραφίες, που είναι σχετικά πρόσφατες (2022), βλέπουμε ανάμεσα στη βλάστηση τα σωζόμενα τμήματα του πύργου, που διατηρούνται σε κάποιο ύψος, αν και ο πύργος φαίνεται να είναι σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι ήταν στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ιστορία

Δεν γνωρίζουμε την ιστορία του πύργου που πρέπει να έχει ηλικία μερικών αιώνων, αλλά σίγουρα δεν είναι αρχαίος.

Βασικά, ούτε η παλιά ιστορία του ίδιου του Σκορπιού είναι γνωστή. Ο Σκορπιός είναι νησίδα του Ιονίου, δίπλα στη Λευκάδα σε απόσταση 3 ναυτικών μιλίων από το Νυδρί. Ανήκει στην ομάδα νησίδων με την ονομασία Πριγκηπονήσια που ανήκουν σε ένα ευρύτερο νησιωτικό σύμπλεγμα –ανάμεσα σε Λευκάδα και Αιτωλοακαρνανία– με την ονομασία Τηλεβοΐδες νήσοι. Διοικητικά ανήκει στον Δήμο Μεγανησίου της Περιφερειακής Ενότητας Λευκάδας.

Ο Σκορπιός μνημονεύεται στις πηγές μετά το 1684, όταν η Λευκάδα και τα γύρω νησιά πέρασαν στη βενετική κυριαρχία· έως τότε τα Πριγκηπονήσια φαίνεται ότι ήταν ακατοίκητα.
Στα μέσα του 18ου αιώνα ανήκε στον Antonio Trevisan, Προνοητή Λευκάδας, ο οποίος το 1755 υπενοικίασε γαίες στον Σκορπιό στους αδελφούς Προσαλέντη. Αργότερα το νησί περιήλθε στην οικογένεια Settini και το 1892 οι κληρονόμοι της το πώλησαν στους αδελφούς Μαυροειδή. Ήδη από τον 19ο αιώνα υπήρχε στο νησί έπαυλη, την οποία ανακαίνισε αργότερα ο Ωνάσης.

Κατά την Κατοχή, ο τελευταίος απόγονος της οικογένειας Μαυροειδή το πούλησε σε Ιταλούς. Ο ίδιος το επανέκτησε μετά τον πόλεμο. Το 1953 ο Σκορπιός αγοράστηκε από οικογένεια του Δρυμώνα Λευκάδας, ενώ το 1963 ο Αριστοτέλης Ωνάσης έγινε ιδιοκτήτης του νησιού και το ανέδειξε σε διεθνές κοσμικό κέντρο.
Μετά τον θάνατό του ακολούθησε περίοδος εγκατάλειψης και τελικά το 2013 η εγγονή του Ωνάση Αθηνά το πούλησε στον Ντμίτρι Ριμπολόβλεφ, παρά τη διαθήκη που προέβλεπε την παραχώρησή του στο Ελληνικό Δημόσιο.

Ο πύργος δεν εντάσσεται στο προαναφερθέν ιστορικό πλαίσιο. Είναι πάντως γνωστό ότι από το 1470, μετά την οθωμανική κατάκτηση, έως την έναρξη της Ενετοκρατίας το 1684, τα νησάκια γύρω από τη Λευκάδα μετατράπηκαν σταδιακά σε ορμητήρια πειρατών. Το φαινόμενο κορυφώθηκε ιδίως κατά την περίοδο 1573–1644, όταν οι θαλάσσιες ζώνες της περιοχής συγκαταλέγονταν στις πλέον επικίνδυνες για τη ναυσιπλοΐα.

Ο ιστορικός Κ. Σάθας (1842–1914), σε άρθρο του στο περιοδικό «Χρυσσαλλίς» (1866), σημείωνε ότι το σύμπλεγμα των μικρών αυτών νησιών, στο οποίο ανήκει και ο Σκορπιός, ήταν ακατοίκητο και «εχρημάτισεν εν τω Μεσαιώνι καταγώγιον πειρατείας».
Μνημόνευε μάλιστα και τον πύργο: «Ήδη δε, ως ασθενής ανάμνησις των πειρατικών εκείνων χρόνων, εγείρεται ο ηρειπωμένος του Σκορπιού πύργος, κτισθείς εν τω ομωνύμω νησυδρίω υπό τινός των αρχιληστών του καιρού εκείνου».

Κατά τον Σάθα, επομένως, ο πύργος αποτελούσε κατάλοιπο της πειρατικής περιόδου του Σκορπιού. Η εκδοχή αυτή είναι πολύ λογική, καθώς η θέση και η μορφή του μνημείου δεν ευνοούν την ταύτισή του με βυζαντινό φρουρίδιο, ενετική βίγλα, οθωμανικό φυλάκιο ή πυργοκατοικία.
Θα δεχτούμε λοιπόν, ελλείψει άλλων τεκμηρίων, ότι πρόκειται όντως για πειρατικό καταφύγιο με χρονολογία κατασκευής περί τον 16ο αιώνα.

Πηγές