Πύργος του Σωλήνα

Στη θέση «Σωλήνας», νότια της Καλλιθέας Σιθωνίας, κοντά στη θάλασσα και δίπλα στο Athos Palace, σώζονται ελάχιστα κατάλοιπα πύργου.

Δίπλα του βρίσκονται τα ερείπια τρίκλιτης βασιλικής του 5ου–6ου αιώνα με αξιόλογα ψηφιδωτά δαπέδου, τα οποία προστατεύονται από στέγαστρο (ο πύργος βρίσκεται εκτός αυτού). Η βασιλική φαίνεται ότι οικοδομήθηκε πάνω σε αρχαίο επιτάφιο μνημείο, όπως υποδηλώνουν οι παραστάσεις κυνηγιού στα ψηφιδωτά. Το στέγαστρο είναι κατάλοιπο ανασκαφών της δεκαετίας του 1990.

Η περιοχή του Σωλήνα περιλαμβάνει παραλιακή πεδινή έκταση με υγρότοπο και, λίγο βορειότερα, τον λόφο «Παλαιοχώρα Σωλήνα», όπου διακρίνονται τμήματα αρχαίας οχύρωσης. Εδώ τοποθετείται αρχαία πόλη, πιθανώς η «Νέα Πόλις» που αναφέρει ο Ηρόδοτος. Ο οικισμός διατηρήθηκε έως την Πρωτοβυζαντινή περίοδο και αργότερα περιορίστηκε σε έναν μικρό παράκτιο πυρήνα, που εξελίχθηκε στον υστεροβυζαντινό Σωλήνα.

Κατά την Υστεροβυζαντινή περίοδο ο Σωλήνας ήταν παραλιακός οικισμός και σημαντική σκάλα με λιμενοβραχίονα και πύργο. Δεν υπάρχουν άμεσες μαρτυρίες για τον πύργο· πιθανότατα χρονολογείται στον 13ο–14ο αιώνα. Σήμερα ο λιμενοβραχίονας δεν σώζεται (τμήμα του βρίσκεται μέσα στη θάλασσα), ο χείμαρρος έχει περιοριστεί σε μικρό ρυάκι και ο πύργος είναι σχεδόν ισοπεδωμένος. Η πρωτοχριστιανική βασιλική πρέπει να ήταν ήδη ερειπωμένη κατά την Υστεροβυζαντινή Περίοδο.

Η ύπαρξη του οικισμού κατά τους ύστερους βυζαντινούς χρόνους τεκμηριώνεται από αγιορείτικα έγγραφα. Η ευρύτερη περιοχή της Καλλιθέας αποτέλεσε για αιώνες μετόχι της Μονής Παντελεήμονος του Αγίου Όρους (εξ ου και η αρχική ονομασία της προσφυγικής Καλλιθέας, «Μετόχιον Ρωσικόν»). Ωστόσο, η σκάλα του Σωλήνα και, κατ’ επέκταση, ο πύργος βρίσκονταν εκτός της δικαιοδοσίας του μοναστηριού, όπως προκύπτει από σχετικό συμφωνητικό οριοθέτησης του 14ου αιώνα.

Ο οικισμός του Σωλήνα επιβίωσε έως το 1821. Κατά τον Χαλασμό της Κασσάνδρας, οι Οθωμανοί σφαγίασαν κατοίκους της περιοχής, καθώς και άλλους Χαλκιδικιώτες που επιχειρούσαν να διαφύγουν διά θαλάσσης. Έκτοτε ο Σωλήνας εγκαταλείφθηκε και ερημώθηκε.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Ο πύργος ήταν τετράγωνος, με διαστάσεις περίπου 5,5✖5,5 μ. Σήμερα διακρίνονται ελάχιστα κατάλοιπα: λίγες μόνο στρώσεις από τη βάση του, σε μέγιστο ύψος περίπου 0,80 μ., οι οποίες μάλιστα χάνονται μέσα σε βούρλα και πυκνή βλάστηση.

Παρά την κακή του κατάσταση, είναι φανερό ότι πρόκειται για πύργο. Πολύ κοντά έχουν επισημανθεί και δύο ακόμη θέσεις που ίσως ήταν πύργοι:

Σε απόσταση περίπου 200 μ. βορειότερα, στην απέναντι όχθη του χειμάρρου, υπάρχει ένα χωμάτινο έξαρμα με πυργόμορφη όψη, το οποίο έχει θεωρηθεί από ορισμένους ως κατάλοιπο δεύτερου πύργου (φωτο 11). Ωστόσο, δεν εντοπίζεται κανένα δομικό στοιχείο που να στηρίζει αυτή την άποψη. Παρότι έχουν καταγραφεί μαρτυρίες κατοίκων (από τον Παπάγγελο) ότι στο σημείο υπήρχε πύργος έως τον Μεσοπόλεμο και στη συνέχεια λιθολογήθηκε, η εκδοχή αυτή δεν φαίνεται πειστική: σε μια τέτοια περίπτωση θα αναμενόταν σωρός λίθων ή πλήρης εξαφάνιση των καταλοίπων, και όχι το σημερινό χωμάτινο εξόγκωμα. Πιθανότερο είναι ότι πρόκειται απλώς για φυσική διαμόρφωση του εδάφους.

Πιο ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση μιας πιθανής τρίτης θέσης μέσα στη βασιλική, κάτω από το στέγαστρο. Στο κεντρικό κλίτος σώζεται η βάση ενός κτίσματος, η οποία έχει ερμηνευθεί ως θεμέλιο βυζαντινού πύργου. Εδώ η ύπαρξη πύργου είναι πιο πιθανή, χωρίς όμως να μπορεί να διευκρινιστεί αν προϋπήρχε της βασιλικής ή αν κατασκευάστηκε αργότερα, όταν ο ναός είχε ήδη ερειπωθεί.

Πηγές