Πύργος Αϊ-Γιάννη Φακουδιάς

Ερείπια πύργου ενσωματωμένου σε εκκλησία στην απομακρυσμένη τοποθεσία Φακουδιά στη βορειοδυτική άκρη της Λέρου, δυτικά από το αεροδρόμιο και από το χωριό Παρθένι. Η θέση είναι ένα βραχώδες ακρωτήριο απέναντι από τη νησίδα Αρχάγγελος.
Ο πύργος δεν βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του ακρωτηρίου, αλλά κάπως χαμηλότερα, προφυλαγμένος από το βορρά κάτω από έναν βράχο.
Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται τα απομεινάρια ενός ιταλικού πολυβολείου.

Ιστορία

Δεν γνωρίζουμε την ιστορία του πύργου. Δεν πρέπει να κατασκευάστηκε από τους Ιωαννίτες Ιππότες της Ρόδου, αλλιώς θα υπήρχε σχετική αναφορά στα αρχεία τους. Το πιο πιθανό είναι να ήταν βυζαντινός πύργος της Μεσοβυζαντινής Περιόδου (μάλλον μεταξύ 10ου και 12ου αιώνα) που ίσως χρησιμοποιήθηκε και από τους Ιωαννίτες. (Αν όντως είχαν παρουσία εκεί, η Φακουδιά ήταν το βορειότερο σημείο της επικράτειάς τους όταν ήταν κυρίαρχοι στα Δωδεκάνησα.)

Ο πύργος χρησίμευε ως παρατηρητήριο-βίγλα προς τα γύρω νησάκια και τη θαλάσσια περιοχή βόρεια της Λέρου. Δεν μπορεί όμως να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να αποτελούσε τον αμυντικό πύργο ενός καστρομονάστηρου.
Η υπόθεση περί καστρομονάστηρου είναι εύλογη δεδομένης της παρουσίας μιας σχετικά καλοφτιαγμένης εκκλησίας (και μάλιστα με πύργο) σε τόσο απομονωμένο σημείο.

Ο πύργος απουσιάζει από τη βιβλιογραφία. Δεν φαίνεται πως τον είχε προσέξει μέχρι πρότινος κανείς, αν και τα ερείπια τα σημειώνει ο Ludwig Bürchner (Die Insel Leros,1898). Ο μόνος που ασχολήθηκε μαζί του είναι ο Heslop (2014).

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το συγκρότημα αποτελείται από τα ερείπια μιας βυζαντινής εκκλησίας, στο μέσο της νότιας πλευράς της οποίας χτίστηκε ένας πύργος.

Η εκκλησία έχει ορθογώνιο κλίτος με χοντρούς τοίχους από ημικατεργασμένους λίθους δεμένους με λευκό κονίαμα. Υπάρχει ένα εντυπωσιακό σύνθρονο λαξευμένο στο βράχο, μια αρχαία εξέδρα και ένα πέτρινο αναλόγιο στο βόρειο άκρο τού κυρίως ναού.

Ο πύργος είναι ορθογώνιος. Οι δύο κάθετες (στην εκκλησία) πλευρές έχουν μήκος 4μ. και ο εξωτερικός τοίχος 3μ.

Τα τείχη σώζονται σε μέσο ύψος 2,6μ. Δύο βαθμιδωτές προεξοχές εφάπτονται του δυτικού τείχους, ενώ μια αντηρίδα στηρίζει το νότιο τείχος. Η εξωτερική είσοδος του πύργου βρίσκεται ψηλά, πάνω από την αντηρίδα (προφανώς, η πρόσβαση θα γινόταν με κινητή σκάλα).
Υπήρχε και μια δεύτερη εσωτερική είσοδος, μέσα από την εκκλησία.

Υπάρχει η υποψία ότι το αρχικό ύψος του πύργου ήταν πολύ μεγάλο, πάνω από 10-12 μέτρα, ώστε να μπορεί να έχει καλή ορατότητα, διαφορετικά δεν θα μπορούσε να λειτουργεί αποτελεσματικά ως παρατηρητήριο λόγω του βράχου πίσω του.Η υποψία αυτή ενισχύεται και από την ιδιαίτερα ισχυρή κατασκευή του κατώτερου τμήματος του πύργου.

Η αρχική κατασκευή φαίνεται πως ήταν επιμελημένη και στιβαρή.

Πηγές