Οχύρωση Γαύδου

Ερείπια ξηρολιθικής ενετικής οχύρωσης σε κωνικό βράχο στο βορειοδυτικό άκρο της Γαύδου.

Η οχύρωση είναι σε δυσπρόσιτο σημείο και δεδομένου ότι η ίδια η Γαύδος είναι δυσπρόσιτη, η συγκεκριμένη περίπτωση πρέπει να είναι το πιο δυσπρόσιτο κάστρο στην Ελλάδα.

Ιστορία

Πρόκειται για ένα πολύ μικρό οχυρό κτισμένο στην κορυφή ενός απόκρημνου λόφου ύψους περίπου 120 μ., κοντά στο ακρωτήριο Κεφαλή στη βορειοδυτική εσχατιά του νησιού. Το όνομά του, η ιστορία του και η χρονολογία κατασκευής του είναι άγνωστα.

Σύμφωνα με ένα φυλλάδιο για την ιστορία του νησιού που έχει εκδώσει ο Δήμος Γαύδου, με πληροφορίες αντλημένες από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, η κατασκευή τού οχυρού ανάγεται μάλλον στα χρόνια της Ενετοκρατίας.
Και πραγματικά, τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά όσο και η θέση και ο σκοπός του οχυρού (όπως θα φανούν παρακάτω) κάνουν μια τέτοια χρονολόγηση πολύ πιθανή.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Η οχύρωση, αρκετά πρόχειρη, αποτελείται από έναν ημικυκλικό περίβολο μήκους περίπου 90 μέτρων ο οποίος εκτείνεται από ΒΔ στα ΝΑ. Η νότια πλευρά της κορυφής δεν ήταν οχυρωμένη επειδή από εκεί ο βράχος πέφτει κάθετα στην θάλασσα κάνοντας οποιαδήποτε πρόσβαση αδύνατη.
Πύργους ο μικρός περίβολος δεν είχε και γενικά η οχύρωση είναι αδύναμη και δεν δείχνει προορισμένη για σοβαρή άμυνα. Μάλλον ο σκοπός του οχυρού ήταν η παρατήρηση των θαλασσίων οδών βορειοδυτικά του νησιού και προς την Κρήτη. Και πραγματικά η θέα και το εύρος του ορίζοντα από αυτήν την κορυφή καταπλήσσουν.
Πρέπει να φανταστούμε ότι το μικρό αυτό οχυρό-παρατηρητήριο αποτελούσε μέρος της ευρύτερης άμυνας της Κρήτης και ιδιαίτερα των νοτίων ακτών της στις οποίες κατευθύνονταν ιδιαίτερα οι μουσουλμάνοι επιδρομείς (Άραβες, Τούρκοι). Σημειωτέον ότι την ίδια περιοχή κατοπτεύει σήμερα το σύγχρονο στρατιωτικό φυλάκιο που βρίσκεται στον κοντινό Φάρο της Αμπέλου.

Το τείχος είναι χτισμένο με αργούς ή ελάχιστα λαξευμένους λίθους διαφόρων διαστάσεων χωρίς συνδετικό κονίαμα μεταξύ τους (ξερολιθιά). Σίγουρα η κατασκευή δεν είναι αρχαία και δεν δείχνει ούτε Βυζαντινή. Διατηρείται γενικά σε ύψος περίπου 2,50 μ. Το αρχικό ύψος μάλλον δεν ήταν πολύ μεγαλύτερο αν κρίνουμε από τον μικρό αριθμό των λίθων πού έχουν καταπέσει, αν και πολλοί μάλλον έχουν κυλίσει στην απόκρημνη πλαγιά. Το μέτωπο των λίθων διατηρεί μια περίεργη ασπράδα κάνοντας το τείχος να διακρίνεται από μακριά σαν να ήταν σοβαντισμένο.
Στο ανεμοδαρμένο εσωτερικό του οχυρού το έδαφος είναι αρκετά επικλινές και δεν διακρίνονται ερείπια κτισμάτων ούτε καν δεξαμενές και μάλλον δεν υπήρχαν. Πιθανώς η μικρή φρουρά-παρατηρητές χρησιμοποιούσε κάποια ξύλινα παραπήγματα-αν υπήρχαν και αυτά.
Εντύπωση κάνει η απουσία οστράκων τα οποία θα βοηθούσαν την χρονολόγηση. Πιθανώς το οχυρό χτίστηκε βιαστικά για να εξυπηρετήσει μια επείγουσα ανάγκη (π.χ. το ξέσπασμα ενός πολέμου) και μετά εγκαταλείφθηκε. Στην οχύρωση δεν διακρίνονται σήμερα πύλες εισόδου. Ένα δύο ανοίγματα που υπάρχουν είναι απλώς γκρεμίσματα. Η είσοδος πρέπει να βρισκόταν στην νοτιοανατολική απόληξη του τείχους η οποία είναι εντελώς κατεστραμμένη σήμερα. Εκεί πρέπει να φανταστούμε ότι κατέληγε και το μοναδικό μονοπάτι πρόσβασης που θα ξεκινούσε από την περιοχή της Αμπέλου και κατέληγε στο οχυρό ακολουθώντας το φρύδι των βράχων. Σήμερα η πρόσβαση από αυτό το σημείο είναι αδύνατη καθώς πυκνή βλάστηση έχει καλύψει τα πάντα. Ερειπωμένοι αναβαθμοί (πεζούλες) διακρίνονται ακόμη μεταξύ των θάμνων δείχνοντας ότι το τοπίο ήταν κάποτε διαφορετικό. Γενικά μονοπάτι που να οδηγεί σήμερα στο οχυρό δεν υπάρχει κάνοντάς το να παραμένει τελείως απομονωμένο και άγνωστο ακόμη και σε ντόπιους. Η μοναδική ίσως πρόσβαση είναι από την παραλία του Μπό. Περπατώντας κανείς στα κοφτερά βράχια της ακτογραμμής προς τα δυτικά μπορεί να φτάσει στην βάση του λόφου του οχυρού. Από εκεί ανεβαίνει με κόπο (και ενίοτε με κίνδυνο) την απόκρημνη πλαγιά με το ασταθές έδαφος (ουσιαστικά μια γλιστερή σάρα) πατώντας όπου βρίσκει ελεύθερο από βλάστηση μέρος.

Πέρα από το ιστορικό ενδιαφέρον για ένα εντελώς άγνωστο μνημείο η καταπληκτική θέα από την κορυφή αποζημιώνει τον πεζοπόρο.

Πηγές