Τετραπύργιο Γαυρίου

Ερείπια μικρού μεσαιωνικού φρουρίου, ακαθόριστης χρονολογίας, στο πλάτωμα ενός στενόμακρου λόφου βόρεια από το Γαύριο της Άνδρου.
Στον λόφο και στη γύρω περιοχή υπάρχουν υπολείμματα και από παλαιότερη οχύρωση και από οικισμό.

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Η θέση του φρουρίου είναι περίοπτη, καθώς δεσπόζει στην κοιλάδα του Γαυρίου και του Φελλού ελέγχοντας το λιμάνι του Γαυρίου και κατοπτεύοντας τη νότια πλευρά του θαλάσσιου διαύλου του Καφηρέως (Κάβο Ντόρο) έως το μέσον της δυτικής ακτής της Άνδρου.
Όταν έχει καλό καιρό, η ορατότητα από το Τετραπύργιο φθάνει έως την Εύβοια, την Αττική, την Κέα και την Κύθνο. Ανατολικά, φτάνει μέχρι τις κεντρικές Κυκλάδες.

Το Όνομα του Κάστρου

Το φρούριο ονομάστηκε – κάπως αυθαίρετα – «τετραπύργιο» από νεώτερους μελετητές, επειδή είχε 4 πύργους και επειδή το τετράπλευρο σχήμα του θυμίζει έναν χαρακτηριστικό τύπου φρουρίου της Ρωμαϊκής και της Πρωτοβυζαντινής Περιόδου, το τετραπύργιον ή quadriburgium.

Ιστορία

Δεν υπάρχουν αναφορές για το φρούριο από ιστορικές πηγές ούτε από διάφορους ξένους περιηγητές που κατά καιρούς επισκέφτηκαν την Άνδρο.

Το Γαύριο με τον υπήνεμο όρμο του αποτελούσε λιμάνι γνωστό ήδη από την αρχαιότητα, το οποίο βρισκόταν απέναντι από την Αττική, αλλά και επάνω στο πολυσύχναστο πέρασμα του Καφηρέα. Στον λόφο επάνω από το Γαύριο, στην περιοχή του Φελλού, και κοντά στα αρχαία λατομεία, υπήρχε οικισμός, τμήμα του οποίου ήταν οχυρωμένο, ενώ διέθετε και ακρόπολη κατά την Αρχαιότητα. Στο ένα άκρο αυτής της αρχαίας οχύρωσης ιδρύθηκε το Τετραπύργιο, προφανώς για την προστασία του λιμανιού του Γαυρίου κατά την Πρωτοβυζαντινή ή και τη Μεσοβυζαντινή Περίοδο.

Η ύπαρξη συνδετικού κονιάματος στην τειχοποιία τού φρουρίου δείχνει ότι δεν είναι αρχαίο κάστρο. Η ομοιότητά του με τα ρωμαϊκά τετραπύργια και με κάποια ιουστινιάνεια φρούρια οδηγεί στην υπόθεση (Κουτσούκου, 2016) ότι ίσως είναι δημιούργημα της Πρωτοβυζαντινής Περιόδου, με πιο πιθανή την κατασκευή του τον 6ο αιώνα, επί Ιουστινιανού.
Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, πρόκειται ίσως για βυζαντινό κάστρο του 10ου αιώνα και η κατασκευή του σχετίζεται με την ανασύνταξη των Βυζαντινών στο Αιγαίο και τις προετοιμασίες για την ανακατάληψη της Κρήτης από τους Άραβες.

Πάντως δεν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για μια ασφαλή χρονολόγηση. Το μόνο βέβαιο είναι ότι είναι μεσαιωνική οχύρωση και δεν ανήκει στην Ενετική Περίοδο της Άνδρου. Πάντως πρέπει να επισημάνουμε ότι η κατασκευή του φρουρίου δεν είναι υψηλών προδιαγραφών. Οι κατασκευές του 6ου αιώνα ήταν πιο επιμελημένες. Το Τετραπύργιο φαίνεται να κατασκευάστηκε εκ των ενόντων βιαστικά για να καλύψει τρέχουσες ανάγκες. Οπότε είναι πιθανότερο να κατασκευάστηκε μετά τον 7ο/8ο αιώνα (που άρχισαν οι επιδρομές των Σαρακηνών), Γι’ αυτό, μια χρονολόγηση περί τον 10ο αιώνα φαίνεται πιο πιθανή.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το φρούριο βρίσκεται στο βόρειο άκρο του υψώματος εντός οχυρωματικού περιβόλου συνολικού μήκους 113,35μ. Η επιφάνεια εντός της περιμέτρου είναι 832τ.μ.
Ο περίβολος διατηρείται σε ένα μέγιστο ύψος 1,5μ. σε ορισμένα σημεία, ενώ σε κάποια άλλα είναι σε επίπεδο θεμελίων. Το πάχος των τειχών είναι 1,5 – 2μ.

Το φρούριο είναι τετράπλευρο, με ελαφρώς τραπεζοειδή κάτοψη, με μέγιστες εξωτερικές διαστάσεις 32✖26μ.
Στην ανατολική και στη δυτική πλευρά του προεξέχουν τέσσερεις ορθογώνιοι πύργοι, ενώ στη νότια πλευρά ανοίγεται η πύλη εισόδου.
Οι 4 πύργοι διατηρούνται σε χαμηλό ύψος, περίπου 0,50μ., και είναι σχετικά μικροί, με εξωτερικές διαστάσεις 3,60✖2,55μ. ο ΒΔ, 3,85✖2,20μ. ο ΒΑ, 4.0✖3,0μ. ο ΝΑ και 5,90✖3,60μ. ο ΝΔ.
Το εσωτερικό των πύργων είναι πολύ μικρό με μέσες διαστάσεις 1,70✖2μ., με εξαίρεση τον μεγαλύτερο ΝΔ πύργο που φθάνει τα 3,70✖2,80μ.
Οι πύργοι πρέπει να διέθεταν ξύλινα δάπεδα και να επικοινωνούσαν με ανασυρόμενες κλίμακες.
Η πύλη εισόδου σήμερα είναι ένα απλό άνοιγμα στη νότια πλευρά, ενώ η ύπαρξη ενός λοξού τοίχου μπροστά της έχει θεωρηθεί προτείχισμα.

Οι πλευρές του φρουρίου εδράζονται στον φυσικό βράχο και υψώνονται κατακόρυφα, με σωζόμενο μέγιστο ύψος 1,50μ. Αποτελούν ισχυρή κατασκευή με το πάχος του να ανέρχεται στα 1,50μ. ενώ αποτελούνται από δύο στρώματα: από έναν εξωτερικό τοίχο πάχους 0,90μ. και έναν εσωτερικό πάχους 0,60μ. Είναι πιθανό να απέληγαν σε περίδρομο με επάλξεις.

Στο εσωτερικό του Τετραπυργίου (όπου δεν βρέθηκαν κεραμικά ευρήματα-όστρακα) έχουν εντοπιστεί δύο κτίσματα, αμφότερα εφαπτόμενα στη βόρεια πλευρά του. Το ένα είναι ορθογώνιας κάτοψης, με διαστάσεις 4,0✖5,6μ. και πάχος τοίχου 0,65μ. Το δεύτερο κτίσμα έχει μετασκευαστεί σήμερα στο εκκλησάκι του Σταυρού.
Οι περιορισμένες διαστάσεις του φρουρίου συνηγορούν στη χρήση του περισσότερο ως εγκατάσταση στρατιωτικής φρουράς.

Οι τοιχοποιίες του Τετραπυργίου αποτελούνται από τοπικούς ακατέργαστους ασβεστόλιθους με συνδετικό υλικό ένα υπόλευκο ασβεστοκονίαμα. Για την κατασκευή τους χρησιμοποιήθηκαν μεγαλύτεροι λίθοι στις όψεις και μικρότεροι στο εσωτερικό των τοίχων. Το οικοδομικό υλικό προήλθε από τα κοντινά αρχαία λατομεία της Πελεκητής. Σημειωτέον ότι στην τειχοποιία δεν έγινε χρήση τούβλων ή θραυσμάτων κεραμιδιών στα γεμίσματα, όπως συνηθιζόταν στα βυζαντινά κτίσματα.

Το σχετικά σύγχρονο παρεκλήσι του Σταυρού στη βόρεια πλευρά του έχει χτιστεί επάνω σε κατάλοιπα του οχυρού, έχοντας χρησιμοποιήσει και οικοδομικό υλικό από αυτό.
Το Τετραπύργιο έχει κηρυχθεί ως αρχαιολογικός χώρος από το 1995 σύμφωνα με την ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/ 53815/3061/24.11.1995 (ΦΕΚ 1022/Β/12.12.1995).

Πηγές