Κάστρο Καλλέργη

Σε χαμηλό λόφο πάνω από τον οικισμό Καστρί Ρεθύμνου διακρίνονται τα ερείπια μεσαιωνικού κάστρου.

Το Καστρί είναι μικρός οικισμός της Τοπικής Κοινότητας Αγίου Μάμαντος, στη Δημοτική Ενότητα Γεροποτάμου του Δήμου Μυλοποτάμου, στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνου.
Στις πηγές το κάστρο απαντά και με άλλες ονομασίες, όπως Πάνω Καστρί, Απανωκάστρι ή Πανωκάστρι.

Ιστορία

Στον λόφο δεσπόζει ο ναός της Παναγίας, που σήμερα είναι ο κοιμητηριακός ναός του χωριού. Είναι δίκλιτος αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και στον Άγιο Νεκτάριο. Μέσα στην εκκλησία εντοπίζεται λαξευμένος θυρεός της οικογενείας των Καλλέργηδων (φωτο 7). Τον θυρεό είχε καταγράψει και ο Ιταλός αρχαιολόγος G. Gerola, που επισκέφτηκε το Καστρί Μυλοποτάμου το 1904.

Η ύπαρξη του θυρεού επιβεβαιώνει ότι για κάποια περίοδο το κάστρο υπήρξε ιδιοκτησία των Καλλέργηδων.

Οι Καλλέργηδες ήταν κρητική αρχοντική οικογένεια. Τα μέλη της υποτίθεται ότι ήταν απόγονοι μιας από τις 12 οικογένειες ευγενών (γνωστών ως «Αρχοντόπουλοι») που έστειλε στην Κρήτη ο βυζαντινός αυτοκράτορας Αλέξιος Α’ Κομνηνός (1081-1118). (Πάντως η ιστορία με τα 12 αρχοντόπουλα θεωρείται σήμερα κατασκεύασμα των γαιοκτημόνων της Κρήτης για να κατοχυρώσουν επί Τουρκοκρατίας τα δικαιώματά τους.)
Εν πάση περιπτώσει, μέλη της οικογενείας Καλλέργη πρωτοστάτησαν σε εξεγέρσεις κατά των Ενετών στην Κρήτη.
Το πρώτο μέλος της οικογενείας που είναι γνωστό από ιστορικές πηγές είναι ο Αλέξιος Καλλέργης ο οποίος ήταν ο ηγέτης της μεγαλύτερης εξέγερσης στην ενετική Κρήτη που ξεκίνησε το 1282 και τερματίστηκε το 1299. Με το τέλος της εξέγερσης, μετά από την ειρηνευτική συμφωνία με τους Ενετούς, ο Αλέξιος βρέθηκε με μεγάλα φέουδα και με ενετικό τίτλο ευγενείας (μέλος των Nobili Veneti) που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του το 1321 όντας στο υπόλοιπο της ζωής του πιστός υπήκοος της Γαληνοτάτης.

Έγγραφα του δεύτερου μισού του 14ου αιώνα μαρτυρούν κτήματα των Καλλέργηδων στην περιοχή από το 1341 τουλάχιστον. Την περίοδο 1363-1366 ξέσπασε η «αποστασία του Αγίου Τίτου»: οι Ενετοί έποικοι ανέτρεψαν τη δουκική εξουσία και ίδρυσαν τη Δημοκρατία του Αγίου Τίτου, που όμως κατεστάλη έναν χρόνο αργότερα. Στη δεύτερη φάση της εξέγερσης πρωταγωνίστησε ο Ιωάννης Καλλέργης, ο οποίος φαίνεται να είχε οχυρωθεί στο Καστρί.
Ο χρονικογράφος Leonardo de Monacis αναφέρει το Καστρί της Μυλοποτάμου μεταξύ των οχυρωμένων χωριών των επαναστατών, χωρίς όμως να το συνδέει ρητά με τους Καλλέργηδες.

Η εξέγερση έληξε οριστικά το 1366. Οι Καλλέργηδες επικηρύχθηκαν και τα κτήματά τους κατασχέθηκαν. Το φέουδο στο Καστρί παραχωρήθηκε στον προβλεπτή Nicolao Delphyno και κατόπιν σε άλλους Ενετούς.

Το κάστρο πιθανότατα κτίστηκε γύρω στο 1365, όταν οι Καλλέργηδες οχυρώθηκαν στο φέουδό τους. Στη χρονολόγηση αυτή συνηγορεί η Παναγία η Πανωκαστριανή: στην αρχική της μορφή ήταν δίκλιτος θολοσκέπαστος ναός, τύπος που εμφανίστηκε στην Κρήτη τον 14ο αιώνα, ενώ διασώζονται και τοιχογραφίες της ίδιας περιόδου. Μετά την ήττα των Καλλέργηδων το 1366, το κάστρο πιθανώς καταστράφηκε από τους Ενετούς για να μην επαναχρησιμοποιηθεί — κάτι που εξηγεί την πλήρη απουσία του από μεταγενέστερες πηγές.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το κάστρο κατελάμβανε μια έκταση 8 περίπου στρεμμάτων εντός περιμέτρου 325 μέτρων. Το ίχνος της οχύρωσης είναι στο μεγαλύτερο μέρος ορατό, αλλά τα τείχη είναι σε κακή κατάσταση εκτός από ένα τμήμα μήκους 15 περίπου μέτρων που σώζεται σε αρκετό ύψος.

Στο κέντρο του κάστρου βρίσκεται ο ναός της Παναγάς της Πανωκαστριανής ο οποίος είναι νεώτερη αναστήλωση του αρχικού ναού, ο οποίος σημειωτέον ήταν ασυνήθιστα μεγάλος για τη θέση και την εποχή.

Πηγές