Ακρόπολη Μεθάνων

Η αρχαία ακρόπολη των Μεθάνων, γνωστή τοπικά ως «Παλαιόκαστρο», βρίσκεται σε λόφο νότια από το παραθαλάσσιο χωριό Βαθύ, στην παραλία Μεγαλοχωρίου, 8 χιλιόμετρα δυτικά από τη σύγχρονη πόλη των Μεθάνων.

Στην ακρόπολη σώζεται μεγάλο μέρος της ελληνιστικής οχύρωσης όπου διακρίνονται μεσαιωνικές προσθήκες.

Ιστορία

Κατά την Αρχαιότητα, ο οικισμός, τα ερείπια του οποίου εντοπίζονται στον λόφο «Παλαιόκαστρο», υπήρξε το κύριο οικιστικό κέντρο των Μεθάνων. Ο λόφος είχε κατοικηθεί συνεχώς από τη Νεολιθική εποχή μέχρι την Τουρκοκρατία.
Εκεί ήταν η ακρόπολη των Μεθάνων κατά τους κλασικούς και τους ελληνιστικούς χρόνους. Και επίσης ήταν η πιο σημαντική πόλη της χερσονήσου κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο.
Για μετά, δεν γνωρίζουμε. Συνέχισε να κατοικείται, αλλά, κατά τα φαινόμενα, σε φθίνουσα πορεία.

Η κατασκευή της ακρόπολης χρονολογείται στον 4ο-3ο αι. π.Χ. Σώζεται μέρος των τειχών –με μεταγενέστερες προσθήκες– κατασκευασμένα από το σκούρο ηφαιστειακό πέτρωμα της περιοχής. Γύρω από την ακρόπολη, κυρίως προς τα βορειοδυτικά και προς τα νότια, υπήρχε ο πολεοδομικός ιστός και η αγορά της αρχαίας πόλης.

Οι πρώτες ενδείξεις για την ύπαρξη ανεξάρτητης πόλης στο Παλιόκαστρο κατά την Αρχαιότητα είναι η κοπή νομισμάτων που χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. Τα νομίσματα είχαν την κεφαλή του Ηφαίστου από τη μία πλευρά και, από την άλλη, το κέρας της Αμαλθείας με τα γράμματα ΜΕ. (Ο Ήφαιστος ήταν κάτι σαν τοπικός θεός λόγω του ηφαιστείου).

Κατά το χρονικό διάστημα 270-145 π.Χ. οι Πτολεμαίοι του ελληνιστικού βασιλείου της Αιγύπτου δημιούργησαν στα Μέθανα ναυτική βάση και εγκατέστησαν φρουρά. Αυτό έγινε πιθανόν κατά τη διάρκεια του Χρεμωνιδείου Πολέμου, στη σύγκρουση των Πτολεμαίων με τους Αντιγονίδες της Μακεδονίας που είχαν ως ναυτικό ορμητήριο τον Πειραιά. Σε αυτόν τον σχεδόν ενάμιση αιώνα της πτολεμαϊκής κατοχής, η πόλη μετονομάσθηκε σε Αρσινόη, προς τιμήν της Αρσινόης Β, αδελφής και συζύγου του Πτολεμαίου Β του Φιλάδελφου. Τότε, η χερσόνησος φαίνεται να γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση, όπως μαρτυρούν τα εκτεταμένα οχυρωματικά έργα, οι επιγραφικές μαρτυρίες και η νέα κοπή νομισμάτων.

Περί το 270 π.Χ. το ηφαίστειο των Μεθάνων εξερράγη προκαλώντας μεγάλες καταστροφές και αλλάζοντας δραματικά τη μορφολογία της περιοχής. Η ακρόπολη Μεθάνων πρέπει να υπέστη και αυτή μεγάλες ζημιές και για αυτό έγιναν εκτεταμένες επισκευές επί Πτολεμαίων.
Το ηφαίστειο φαίνεται να εξερράγη και στον Μεσαίωνα, παρότι δεν υπάρχουν σχετικές ιστορικές αναφορές. Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από την ύπαρξη βυθισμένων ερειπίων στη θάλασσα, κάτω από την ακρόπολη – ερείπια που περιλαμβάνουν τόσο κατάλοιπα της αρχαίας πόλης όσο και βυζαντινά κτίσματα, μεταξύ των οποίων χριστιανικοί ναοί. Η βύθισή τους οφείλεται, προφανώς, σε ισχυρά γεωλογικά φαινόμενα.

Τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο περιηγητής Παυσανίας επισκέφθηκε τη –ρωμαϊκή πλέον– πόλη και ανέφερε ότι υπήρχε ιερό της Ίσιδος και του Σεράπεως (κατάλοιπο μάλλον της εποχής των Πτολεμαίων), αγάλματα του Ηρακλή και του Ερμή, και, στον ισθμό, ναός της Αθηνάς. Ο Στράβων δεν αναφέρει τα Μέθανα.

Κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο, στη χερσόνησο των Μεθάνων χτίστηκαν παλαιοχριστιανικές βασιλικές, η κατασκευή των οποίων χρονολογείται μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 7ου αιώνα μ.Χ. Για τους επόμενους αιώνες δεν ανιχνεύεται παρόμοια δραστηριότητα, καθώς άρχισαν τα προβλήματα με την κάθοδο των Σλάβων, με επιδρομές Σαρακηνών κ.λπ.

Ειδικά για την ακρόπολη των Μεθάνων, σε μικρή απόσταση βορειοδυτικά της, σώζονται τα κατάλοιπα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής, για την κατασκευή της οποίας έχει χρησιμοποιηθεί υλικό από τα οικοδομήματα της αρχαίας πόλης (spolia). Επίσης υπάρχουν ερείπια χριστιανικού ναού στην κορυφή του λόφου που ίσως είχε χτιστεί στη θέση του ναού της Ίσιδος.

Η ύπαρξη ερειπίων πρωτοχριστιανικών ναών στην ακρόπολη και στη γύρω περιοχή καθώς και οι ασβεστόκτιστες προσθήκες στο αρχαίο τείχος πιστοποιούν ότι η ακρόπολη Μεθάνων συνέχισε να κατοικείται και κατά τη Βυζαντινή περίοδο, τουλάχιστον μέχρι τον 7ο αιώνα. Στη συνέχεια, πιθανόν η κατοίκηση να διακόπηκε για λίγους αιώνες.

Τα Μέθανα απουσιάζουν παντελώς από τις ιστορικές πηγές και δεν γνωρίζουμε τίποτα για την ιστορία τους καθ’ όλη τη Βυζαντινή περίοδο ούτε κατά τη Φραγκοκρατία. Πέρα από τις πληροφορίες που αντλούμε από τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, η γνώση μας για τα Μεθανα κατά τον Μεσαίωνα είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Μία και μοναδική εξαίρεση αποτελεί η αναφορά της πόλης στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους – τον κατάλογο των βυζαντινών πόλεων που συντάχθηκε στα μέσα του 6ου αιώνα μ.Χ., επί Ιουστινιανού. Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς τεκμηριώνει ότι η πόλη παρέμεινε αξιομνημόνευτη τουλάχιστον έως τον 6ο αιώνα μ.Χ.
Ας σημειωθεί πάντως πως στο κείμενο του Συνέκδημου η πόλη καταγράφεται ως «Μεθώνη» και όχι ως «Μέθανα». Η απόκλιση αυτή πιθανότατα οφείλεται σε γραφικό παράλειμμα ή σφάλμα της χειρόγραφης παράδοσης, και το πιστεύουμε αυτό για δύο λόγους: πρώτον επειδή αναγράφεται δίπλα στη γειτονική Τροιζήνα («...Μεθώνη, Τροιζήν, Ἐπίδαυρος, Ἑρμιόνη, Ἄργος...») και δεύτερον διότι η κανονική Μεθώνη στη Μεσσηνία καταλογραφείται και αυτή πιο κάτω ως «Μοθώνη», δίπλα στη Κορώνη.

Τον 14ο και 15ο αιώνα, η περιοχή πρέπει να ελεγχόταν από τους Ενετούς οι οποίοι όμως δεν άφησαν το σημάδι τους στη χερσόνησο Μεθάνων πέρα από το γεγονός ότι οργάνωσαν έναν μερικό εποικισμό από Αρβανίτες.

Πηγές