Σιδερόκαστρο Οίτης

Υπολείμματα μεσαιωνικού κάστρου στο πλάτωμα της κορυφής ενός εντυπωσιακού υψώματος, γνωστού ως «Κούβελος», το οποίο δεσπόζει πάνω από το φαράγγι του Ασωπού ποταμού, κοντά στα χωριά Κουμαρίτσι και Παύλιανη της Οίτης.

Το Κουμαρίτσι βρίσκεται γεωγραφικά πλησιέστερα στο κάστρο, προς τα δυτικά του, όμως η ενδεδειγμένη πεζοπορική πρόσβαση γίνεται από την Παύλιανη, η οποία απέχει περίπου 4 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του κάστρου. Μια άλλη πεζοπορική διαδρομή είναι από τον παλιό σταθμό Ασωπού του ΟΣΕ βαδίζοντας κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής προς τα δυτικά.

---

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Ο Κούβελος είναι πρόβουνο στη βόρεια πλευρά της Οίτης με υψόμετρο 730μ. Οι απότομες πλαγιές του Κούβελου, σε συνδυασμό με το ποτάμι και το φαράγγι από κάτω, εξασφάλιζαν στο κάστρο εξαιρετική φυσική προστασία. Η πρόσβαση στη θέση ήταν δυνατή –με δύσκολη ανάβαση– μόνο από τη βόρεια πλευρά του υψώματος.

Προς τα νοτιοανατολικά, υπάρχει οπτική σύνδεση με το Καλλίδρομο και προς βορειοανατολικά καλή ορατότητα προς την κοιλάδα του Σπερχειού μέχρι την θάλασσα και τον Μαλιακό κόλπο. Προς τα άλλα σημεία του ορίζοντα, η ορατότητα είναι περιορισμένη, καθώς μεσολαβούν κορυφές του ορεινού όγκου της Οίτης.

Το βασικό στρατηγικό πλεονέκτημα της θέσης ήταν ο έλεγχος του φαραγγιού του Ασωπού, το οποίο αποτελούσε εναλλακτική οδό προς τη νότια Ελλάδα. (Η άλλη –και γνωστότερη– οδός ήταν αυτή των Θερμοπυλών, ανατολικότερα.)
Πιστεύεται ότι από το φαράγγι του Ασωπού ξεκινούσε η περιβόητη Ανοπαία Ατραπός, δηλαδή το κρυφό μονοπάτι από το οποίο ο Εφιάλτης οδήγησε τους Πέρσες στα νώτα των Σπαρτιατών που υπεράσπιζαν το στενό των Θερμοπυλών.

Το στενότερο σημείο του φαραγγιού του Ασωπού βρίσκεται ακριβώς κάτω από το κάστρο. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό πέρασμα λίγων μέτρων, όπου δύο σχεδόν κάθετοι βράχοι ορθώνονται σε μεγάλο ύψος αντικριστά. Το στενό αυτό πέρασμα ίσως να ήταν η «Σιδερόπορτα» που μνημονεύεται στο Χρονικόν του Μορέως και ίσως να έχει ετυμολογική σχέση με το κάστρο από πάνω.

Ο Κούβελος με το φαράγγι του Ασωπού αποτελούν μέρη ενός γεωλογικού σχηματισμού με απόκρημνα βράχια και υψώματα που φτάνει μέχρι τις Θερμοπύλες (12 χλμ. πιο ανατολικά), που ο Ηρόδοτος ονομάζει Τραχίνιοι Βράχοι. Η ευρύτερη περιοχή –στις βόρειες υπώρειες της Οίτης, μεταξύ Γραβιάς και Θερμοπυλών, νότια του Σπερχειού – ονομαζόταν κατά την Αρχαιότητα Τραχίνια. Η ονομασία προέρχεται από τη μυκηναϊκή πόλη Τραχίς που υπήρχε εκεί.

Κάτω από το κάστρο (ανατολικά του Κούβελου) περνά η παλιά σιδηροδρομική γραμμή Τιθορέας–Μπράλου–Λειανοκλαδίου, η οποία διασχίζει το φαράγγι του Ασωπού. Η γραμμή δεν χρησιμοποιείται σήμερα για τακτική κυκλοφορία, μετά την κατασκευή (το 2023) νέας χάραξης. Η παλιά γραμμή παραμένει άθικτη, το ίδιο και η σιδηροδρομική γέφυρα κάτω από το κάστρο.

---

Το Όνομα του Κάστρου

Η ονομασία του υψώματος «Κούβελος» προέρχεται ενδεχομένως από τη μεσαιωνική λέξη κουβέλλιον ή κυβέλλιον, που δήλωνε ένα μικρό βαρέλι ή βαρελοειδές σκεύος. Στα νεώτερα χρόνια «κουβέλι» ήταν η λαϊκή ονομασία της τεχνητής χωμάτινης κυψέλης. Η μορφολογία του υψώματος ενισχύει αυτή την εκδοχή.

Βορειοδυτικά από το ύψωμα υπάρχει το εγκαταλειμμένο (από παλιά) χωριό με την ονομασία Κούβελος που προφανώς πήρε το όνομά του από το βουνό.

Η ονομασία «Σιδερόκαστρο» (Siderokastron) μαρτυρείται σε ιστορικές πηγές της Φραγκοκρατίας, χωρίς όμως να γνωρίζουμε με βεβαιότητα την προέλευσή της. Τα κάστρα που έφεραν την ονομασία «Σιδερόκαστρο» συνήθως συνδέονταν με την ύπαρξη σιδερένιων πυλών, αλλά δεν γνωρίζουμε αν αυτό ίσχυε και στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Όσο για την ονομασία «Κάστρο της Ωριάς», που έχει περάσει και στους σύγχρονους χάρτες, ούτε για αυτήν γνωρίζουμε την προέλευση. Όπως είναι γνωστό, πολλά κάστρα στην Ελλάδα φέρουν την ίδια ονομασία. Ειδικά για το Σιδερόκαστρο, δεν γνωρίζουμε κάποιον συγκεκριμένο θρύλο πέρα από την generic αφήγηση του δημοτικού τραγουδιού για τον Τούρκο που εξαπάτησε την πριγκιποπούλα. Δεν αποκλείεται η ονομασία να αποτελεί μεταγενέστερη, αυθαίρετη τοπική ονοματοδοσία.

Τέλος, μιλώντας για ονόματα, να αναφέρουμε ότι το παλιό όνομα του ποταμού Ασωπού ήταν «Καρβουναριά».

---

Ιστορία

Το μεσαιωνικό Σιδερόκαστρο της Οίτης αναφέρεται αποκλειστικά από φράγκικες πηγές. Συγκεκριμένα, από τη γαλλική και την αραγωνική έκδοση του Χρονικού του Μορέως, από την ιστοριογραφία του Μαρίνου Σανούδου, καθώς και από καταλανικά έγγραφα του 14ου αιώνα.

Ο βυζαντινολόγος Γ. Κόλιας (1933) θεωρούσε ότι αναφορά στο κάστρο γίνεται και στο ελληνικό Χρονικόν του Μορέως, στο σημείο όπου γίνεται μνεία στην εκστρατεία προς βορρά του στρατού των Φράγκων το 1259 υπό την ηγεσία του Γουλιέλμου Β’ Βιλλεαρδουίνου (πριν την καταστροφική γι’ αυτόν μάχη της Πελαγονίας) στον στίχο:
Από την Σιδερόπορταν εδιάβησαν ολόρθα και ηύρασιν τον πρίγκιπα απέσω εις την Βλαχίαν [Θεσσαλία]
Όμως η Σιδερόπορτα σαφώς αναφέρεται σε πέρασμα, και όχι σε κάστρο, και το συμπέρασμα ότι ο στίχος αφορά το Σιδερόκαστρο είναι αυθαίρετο. Δεν αποκλείεται το χωρίο να αφορά πράγματι το στενό πέρασμα στο φαράγγι του Ασωπού κάτω από το Σιδερόκαστρο, αλλά με κανένα τρόπο ο στίχος του Χρονικού δεν τεκμηριώνει αυτήν την υπόθεση.
Σημειωτέον ότι αναφορά στο ίδιο περιστατικό –και στη Sideroporta– γίνεται και στο γαλλικό Χρονικό.

Αν απορρίψουμε λοιπόν τη θεωρία αυτή, η ύπαρξη του κάστρου μνημονεύεται για πρώτη φορά το 1275 (περισσότερα παρακάτω). Όμως προφανώς δεν ήταν αυτή η χρονολογία ίδρυσής του. Σίγουρα υπήρχε από παλαιότερα.

Είναι πιθανό στη θέση του μεσαιωνικού Σιδερόκαστρο να προϋπήρχε βυζαντινό φρούριο ή αρχαία πόλη. Σχετικά με την ταύτιση του κάστρου με πόλη της Αρχαιότητας υπάρχουν συγκεχυμένες πληροφορίες στο διαδίκτυο (αλλά και στη βιβλιογραφία) και είναι απαραίτητο να γίνουν διευκρινίσεις:

Ταύτιση του κάστρου

Όπως προαναφέρθηκε, κατά την Μυκηναϊκή περίοδο, στην περιοχή υπήρχε η πόλη Τραχίς (γενική: Τραχίνος) της φυλής των Μαλιειών .
Η πόλη αναφέρεται στην Ιλιάδα, στον κατάλογο των νηών ως συμμετέχουσα στον Τρωικό Πόλεμο με 50 πλοία υπό τις διαταγές του Αχιλλέα (τῶν αὖ πεντήκοντα νεῶν ἦν ἀρχὸς Ἀχιλλεύς). H εν λόγω Τραχίς ήταν διαφορετική από την πόλη Τραχίς (γενική: Τραχίδος) της Φωκίδας.
Κάποιοι πιστεύουν ότι η αρχαία Τραχίς ήταν πάνω στον Κούβελο, δηλαδή ήταν το Σιδερόκαστρο. Αυτό δεν αποκλείεται να ισχύει, αλλά μάλλον δεν ισχύει.

Το 426 π.Χ., κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, οι Σπαρτιάτες ίδρυσαν στην περιοχή την Ηράκλεια, η οποία έγινε γνωστή ως Ηράκλεια εν Τραχίνι ή Ηράκλεια Τραχινία. Τα κατάλοιπά της εντοπίζονται περίπου 6 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Κούβελου, κοντά στο σημερινό χωριό Ηράκλεια (πρώην «Μπουσταφά Μπέη»). Η πόλη εκείνη, που διέθετε τείχη και ακρόπολη, επιβίωσε έως το τέλος της Ελληνιστικής περιόδου, είχε όμως ήδη ερημωθεί πριν από τον 1ο αι. μ.Χ.

Ο Στράβων αναφέρει ότι η Τραχίνα απείχε από την Ηράκλεια Τραχινία μόλις έξι στάδια, δηλαδή λιγότερο από ένα χιλιόμετρο. Αν οι αποστάσεις που δίνει ο Στράβων είναι ακριβείς, αυτό σημαίνει ότι η Ηράκλεια του 5ου αι. π.Χ. βρισκόταν σχεδόν στη θέση της μυκηναϊκής Τραχίνας.

Ποια είναι, λοιπόν, η σχέση της Τραχίνας και της Ηράκλειας με το Σιδερόκαστρο, πέρα από τη γεωγραφική γειτνίαση;
Παλαιότεροι μελετητές, όπως ο Νερούτσος και ο Κόλιας, ταύτιζαν την αρχαία Τραχίνα με το Σιδερόκαστρο στην κορυφή του Κούβελου (στηριζόμενοι κυρίως στην πληροφορία του Παυσανία ότι η Τραχίς ήταν σε απότομο ύψωμα). Η άποψη αυτή δεν είναι πλέον ευρέως αποδεκτή, για τους εξής λόγους:
Πρώτον, η θέση του Κούβελου δεν συμφωνεί με την απόσταση των 6 σταδίων από την Ηράκλεια που δίνει ο Στράβων. Δεύτερον, δεν συμφωνεί ούτε με την απόσταση των 40 σταδίων (7 χλμ.) από τις Θερμοπύλες που αναφέρει ο Ηρόδοτος. Τρίτον, το κάστρο βρίσκεται αρκετά μακριά από τη θάλασσα, γεγονός που δημιουργεί πρόβλημα για την Τραχίνα της Ιλιάδας, η οποία παρουσιάζεται να συμμετέχει στην εκστρατεία κατά της Τροίας με 50 πλοία. Τέλος, επάνω στον Κούβελο δεν έχουν εντοπιστεί αρχαία κατάλοιπα. (Το τελευταίο, βέβαια, αποτελεί ασθενέστερο επιχείρημα, καθώς δεν έχουν πραγματοποιηθεί ανασκαφές.)

Εν πάση περιπτώσει, η πιθανότερη θέση της μυκηναϊκής Τραχίνος είναι πολύ κοντά στη μεταγενέστερη Ηράκλεια Τραχινία και όχι ο Κούβελος. Το Σιδερόκαστρο, επομένως, δεν μπορεί να ταυτιστεί με την Ηράκλεια Τραχινία. Παραμένει, ωστόσο, μια μικρή πιθανότητα να βρίσκεται στη θέση της αρχαίας Τραχίνος, αν και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για να το τεκμηριώσουν.

Τέλος μια άλλη πιθανή ταύτιση είναι με την αρχαία πόλη Όμιλος ή Όμιλαι που αναφέρεται στα Γεωγραφικά του Πτολεμαίου.

Ανεξάρτητα από το ζήτημα της αρχαίας Τραχίνος, υπάρχει ένα ακόμη σημείο που χρειάζεται προσοχή: δεν είμαστε απολύτως βέβαιοι ότι το κάστρο στον Κούβελο είναι πράγματι το Siderokastron των ιστορικών πηγών.

Παλαιότεροι ερευνητές, όπως οι Bushon και Hopf, τοποθετούσαν το Σιδερόκαστρο σε διαφορετικά σημεία της Στερεάς Ελλάδας. Ο πρώτος που ταύτισε το Σιδερόκαστρο με το κάστρο του Κούβελου ήταν ο Κόλιας, το 1933. Η ταύτιση βασίστηκε κυρίως στις περιγραφές των ιστορικών πηγών, σύμφωνα με τις οποίες το κάστρο βρισκόταν πάνω από το φαράγγι του Ασωπού, περίπου στο μέσο της διαδρομής από τη Γραβιά προς τον Σπερχειό.

Καθώς στην περιοχή αυτή δεν είναι γνωστό άλλο φρούριο που να ταιριάζει σε αυτές στις περιγραφές, η ταύτιση του Κάστρου του Κούβελου με το Σιδερόκαστρο των φράγκικων πηγών φαίνεται εύλογη. Παρ’ όλα αυτά, καλό είναι να τη διατηρήσουμε ως πολύ πιθανή και καλά τεκμηριωμένη, αλλά όχι απολύτως βέβαιη ταύτιση.

Η υστεροβυζαντινή ιστορία της περιοχής και του Σιδερόκαστρου

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1204, η Στερεά Ελλάδα πέρασε στα χέρια των Φράγκων. Πολύ σύντομα, όμως, από το 1210, το Δεσποτάτο της Ηπείρου άρχισε να αποσπά εδάφη από τους Φράγκους. Το 1218 ο Κωνσταντίνος, αδελφός του τότε δεσπότη της Ηπείρου Θεοδώρου Α΄ Κομνηνού Δούκα, εξεστράτευσε στη Φθιώτιδα και κατέλαβε το Ζητούνι (Λαμία) και τις Νέες Πάτρες (Υπάτη), που ανήκαν στο Δουκάτο των Αθηνών.
Η επικράτεια του Δεσποτάτου έφτασε έτσι μέχρι την Οίτη και πρέπει να περιλάμβανε και τον Κούβελο, ο οποίος βρέθηκε πλέον στη μεθόριο με τους Φράγκους. Μέχρι τότε μάλλον δεν διέθετε κάστρο· πιθανότατα αυτό κατασκευάστηκε λίγο αργότερα.

Πενήντα χρόνια αργότερα, το 1268, μετά τον θάνατο του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β’ Δούκα, το Δεσποτάτο διασπάστηκε. Ο Ιωάννης Α’ Κομνηνός Δούκας, γιος του Μιχαήλ Β’, ίδρυσε τη δική του ημιανεξάρτητη ηγεμονία, που περιλάμβανε εδάφη της νότιας Θεσσαλίας και της Φθιώτιδας. Πρωτεύουσα του νέου κρατιδίου, της λεγόμενης «Βλαχίας», ήταν οι Νέες Πάτρες ή Νεοπάτρα (σημ. Υπάτη).

Ο Ιωάννης Δούκας ήταν τυπικά υποτελής στον Βυζαντινό αυτοκράτορα και έφερε μάλιστα τον τίτλο του Σεβαστοκράτορα. Στην πράξη, όμως, ήταν ανεξάρτητος και τελικά ήρθε σε ρήξη με τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο. Το 1274 ο αυτοκράτορας έστειλε εναντίον του στρατό, ο οποίος πολιόρκησε την Υπάτη. Σύμφωνα με τον Μαρίνο Σανούδο, ο Ιωάννης Δούκας ζήτησε τη βοήθεια του δούκα Αθηνών Ιωάννη ντε Λα Ρος, ο οποίος του έστειλε 500 ιππότες. Αυτοί επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο βυζαντινό στρατόπεδο και έτρεψαν σε φυγή τους Βυζαντινούς.

Μετά από αυτό, ο Ιωάννης Δούκας και ο Ιωάννης ντε Λα Ρος επισφράγισαν τη συμμαχία τους με τον γάμο της κόρης του Ιωάννη, της περίφημης για την ομορφιά της Ελένης Αγγελίνας Κομνηνής, με τον Γουλιέλμο, αδελφό και διάδοχο του δούκα των Αθηνών. Ως προίκα, ο Ιωάννης Δούκας παραχώρησε το 1275 στο Δουκάτο των Αθηνών τέσσερα κάστρα: τη Γραβιά, το Ζητούνι (Λαμία), το Γαρδίκι (Πελασγία) και το Σιδερόκαστρο.
Αυτή είναι η πρώτη βεβαιωμένη ιστορική αναφορά για το Σιδερόκαστρο.

Εννοείται πως το Σιδερόκαστρο υπήρχε από πολύ πιο πριν από αυτή την εξέλιξη. Δεν υπάρχουν καθόλου πληροφορίες για την ύπαρξή του από τους προηγούμενους αιώνες, άρα το πιο πιθανό είναι να είχε κατασκευαστεί στις πρώτες δεκαετίες του 13ου αιώνα από τους Βυζαντινούς του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Ο προφανής σκοπός της ίδρυσής του ήταν να ελέγχει τα σύνορα με τους Φράγκους και το πέρασμα του Ασωπού από και προς τη νότια Ελλάδα. Επίσης πρόσφερε και μια πρόσθετη προστασία στο γειτονικό (15 χλμ. βορειοδυτικά) κάστρο της Υπάτης, του πιο σημαντικού, τότε, κάστρου της Βλαχίας.

Το 1294, ο νέος δούκας των Αθηνών Γουίδων ή Γκυ Β’ Ντε Λαρός δώρισε στον Λομβαρδό φίλο και μέντορά του Βονιφάτιο της Βερόνας (Bonifacio da Verona) 13 κάστρα. Μεταξύ αυτών ήταν το Ζητούνι και το Σιδερόκαστρο.

Το 1303 η ηγεμών του Δεσποτάτου της Ηπείρου ’Άννα Παλαιολογίνα, χήρα του δεσπότη Νικηφόρου, προσπάθησε να επεκτείνει την επικράτειά της καταλαμβάνοντας το κάστρο Φαναρίου. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση του δούκα Αθηνών Γκυ Β’ Ντε Λαρός, ο οποίος εξεστράτευσε εναντίον της ζητώντας βοήθεια και από τους άλλους Φράγκους. Το γαλλικό χρονικό αφηγείται ότι ο δούκας περίμενε ενισχύσεις επί μία εβδομάδα στο ποτάμι κάτω από το Σιδερόκαστρο.

Το 1311 ο ληστρικός συρφετός της Καταλανικής Εταιρείας νίκησε τους υπόλοιπους Φράγκους της Ελλάδας στη Μάχη του Κηφισού. Το Δουκάτο των Αθηνών πέρασε στα χέρια των Καταλανών, οι οποίοι το εξουσίασαν για σχεδόν 80 χρόνια. Τον τίτλο του δούκα των Αθηνών έφερε σε αυτή την περίοδο ο εκάστοτε βασιλιάς της Σικελίας, μέλος του βασιλικού οίκου της Αραγωνίας, και εκπροσωπούνταν στην Αθήνα από έναν Γενικό Επίτροπο (Viccario). Οι νέοι Καταλανοί δυνάστες δεν ενόχλησαν τον Βονιφάτιο της Βερόνας, ο οποίος διατήρησε τα φέουδά του, μεταξύ αυτών και το Σιδερόκαστρο, σε καθεστώς σχετικής αυτονομίας.

Το 1317, ο αραγωνέζος Αλφόνσο Φαντρίκ (Alfons Frederic d'Aragó) ή (για τους Έλληνες) «Φαδρίγος» διορίστηκε Επίτροπος του Δουκάτου των Αθηνών και σχεδόν αμέσως παντρεύτηκε τη Μαρούλα, κόρη του Βονιφατίου της Βερόνας. Με τον γάμο του πήρε ως προίκα πολλά από τα κάστρα του πεθερού του, μεταξύ αυτών και το Σιδερόκαστρο.
Από τότε το Σιδερόκαστρο ανήκε στην οικογένεια των Φαντρίκ. Το 1318-1319 ο Αλφόνσο Φαντρίκ επωφελούμενος από τη διάλυση της ηγεμονίας της Βλαχίας λόγω θανάτου του τελευταίου Έλληνα ηγεμόνα, άρπαξε και άλλα κάστρα, όπως την Υπάτη, τα Φάρσαλα κ.ά. Επίσης απέκτησε την Κομητεία των Σαλώνων ως προσωπικό του φέουδο, υπαγόμενο απευθείας στη Σικελία και όχι στο «Δουκάτο Αθηνών και Νέων Πατρών».

Η εξουσία του Αλφόνσο Φαντρίκ κράτησε μέχρι το 1330 και αυτή υπήρξε η περίοδος ακμής τόσο για το καταλανικό δουκάτο όσο και για το Σιδερόκαστρο.

Στη νέα μορφή του δουκάτου, οι πιο σημαντικές πολιτείες (universitates) ήταν οι πέντε: Αθήνα, Λιβαδειά, Υπάτη, και Σιδερόκαστρο (Ζητούνι και Άμφισσα ήταν επίσης σημαντικές αλλά ήταν προσωπικά φέουδα του Φαντρίκ).
Το γεγονός ότι μαζί με αυτές τις ανέκαθεν σημαντικές πόλεις περιλαμβάνεται και το Σιδερόκαστρο σημαίνει ότι υπήρξε σπουδαίο κάστρο. Επίσης, μπορεί να σημαίνει ότι είχαν εγκατασταθεί σε αυτό πολλές καταλανικές οικογένειες.

Μετά τα μέσα του 14ου αιώνα το δουκάτο εισήλθε σε περίοδο ατέρμονης κρίσης, με έντονες εσωτερικές διενέξεις και αντιπαλότητες μεταξύ των ευγενών και συχνές αλλαγές επιτρόπων. Η κατάσταση επιδεινώθηκε από τις δυναστικές έριδες στο βασίλειο της Σικελίας και από τον αυξανόμενο τουρκικό κίνδυνο, που προκαλούσε μεγάλη ανασφάλεια στο δουκάτο.

Σε αυτό το περιβάλλον κρίσης, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, η οικογένεια των Φαντρίκ έχασε το Σιδερόκαστρο που πέρασε στην κυριότητα κάποιου Armengol de Novelles. Ο Amengol έκανε μια προσπάθεια να ανεξαρτητοποιηθεί, όμως ηττήθηκε και το Σιδερόκαστρο περί το 1359 επέστρεψε στους Φαντρίκ. Όμως λίγο μετά, το 1361 ή 1362, το Σιδερόκαστρο κατελήφθη από Αλβανούς οι οποίοι μετά το 1358 είχαν κυριαρχήσει σε μεγάλο μέρος της Ηπείρου και της νότιας Ελλάδας. Το 1365 ο νεαρός κόμης Σαλώνων Λουδοβίκος Φαντρίκ (Lluís Frederic d'Aragó – εγγονός του Αλφόνσου) ανακατέλαβε το Σιδερόκαστρο.
Όμως το 1367 ο Σικελός Nicolau de Sosa διορίστηκε ισόβιος φρούραρχος του Σιδηροκάστρου παρόλο που οι Φαντρίκ εξακολουθούσαν να έχουν στα χαρτιά την ιδιοκτησία του κάστρου.

Καθώς η κρίση βάθαινε, το 1375, οι ευγενείς του δουκάτου ψήφισαν ως νέο επίτροπο τον Λουδοβίκο Φαντρίκ. Η απόφαση αυτή έφερε προ τετελεσμένων τον βασιλιά της Σικελίας Φρειδερίκο Γ’ που αναγκάστηκε να την εγκρίνει.

Μετά τον θάνατο του Φρειδερίκου Γ’, το 1377, ο Λουδοβίκος Φαντρίκ βοήθησε τον Πέτρο Δ’ της Αραγωνίας να διεκδικήσει το στέμμα της Σικελίας. Μετά την επικράτηση του Πέτρου Δ’, ο Λουδοβίκος του ζήτησε να του παραχωρηθούν η κομητεία της Μάλτας, η Αίγινα και το Σιδερόκαστρο, επειδή ήταν φέουδα της οικογενείας του παλαιόθεν και τους είχαν αφαιρεθεί με μη δίκαιο τρόπο. Ο Πέτρο Δ’ συμφώνησε και το Σιδερόκαστρο επέστρεψε στους Φαντρίκ.

Το 1382 ο Λουδοβίκος Φαντρίκ πέθανε. Ήταν παντρεμένος με την Ελένη Καντακουζηνή, κόρη του Ιωάννη Στ’ Καντακουζηνού, και είχαν μια κόρη, τη Μαρία. Η Μαρία κληρονόμησε δικαιωματικά την κομητεία των Σαλώνων και πιθανώς και τις άλλες κτήσεις του πατέρα της, αλλά ειδικά για το Σιδερόκαστρο ο Πέτρος Δ’ έβαλε σαν όρο ότι η Μαρία θα το έπαιρνε μόνο αν παντρευόταν τον νέο επίτροπο του Δουκάτου, τον Bernat de Rocabertí.

Ο γάμος αυτός δεν έγινε. Και δεν ξέρουμε τι απέγινε με το Σιδερόκαστρο, γιατί αυτή ήταν η τελευταία φορά που έγινε κουβέντα για αυτό το κάστρο.

Δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες για το Σιδερόκαστρο μετά το 1382. Η κυριαρχία των Καταλανών στο Δουκάτο των Αθηνών τελείωσε το 1388 και το τελευταίο κάστρο τους (της Υπάτης) κυριεύτηκε από τον Νέριο Ατσαγιόλι το 1390. Κάπου τότε θα έπεσε και το Σιδερόκαστρο στα χέρια του Ατσαγιόλι αλλά πολύ γρήγορα, μέσα στη δεκαετία του 1390, πρέπει να το κατέλαβαν οι Τούρκοι.

Λογικά η κατοίκηση στο Σιδερόκαστρο πρέπει να συνεχίστηκε στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, αλλά όχι για πολύ.

---

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το κάστρο δεν έχει ερευνηθεί ποτέ συστηματικά. Οι τελευταίες δημοσιεύσεις για αυτό έγιναν πριν το 1940! Παρ’ όλα, έχει κηρυχθεί αρχαιολογικός χώρος: «λόφος Κάστρου Ωριάς (λείψανα αρχαίας πόλεως Όμιλες ή της Τραχίνας)» από το 2011 (ΦΕΚ 1190/Β/09-06-2011).

Δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για τη διαμόρφωση του κάστρου και για το τι ακριβώς σώζεται.

Ο βυζαντινολόγος Γεώργιος Κόλιας που το επισκέφθηκε το 1932 (!), το περιγράφει ως εξής:

Η κορυφή του υψώματος είναι επίπεδος σχηματίζουσα εκτεταμένον οροπέδιον, το οποίον κατά το ήμισυ είναι καλλιεργημένου, ενώ κατά το άλλο ήμισυ είναι κατάφυτον εκ θαμνωδών πρίνων. Τούτο είναι προσιτόν εκ μιας μόνον πλευράς, της βόρειας, ήτις είναι μάλλον ομαλή, αρκετά όμως και αυτή επικλινής. Ως ανερχόμεθα από τον Κουβέλο, δεξιά εις την βορείαν άκραν του οροπεδίου, επί βράχου, σώζονται τα λείψανα μεσαιωνικού οχυρώματος, ως εκ της οικοδομικής του φαίνεται, συγκειμένου εκ διπλού περιβόλου. Ό εξωτερικός τοιούτος, ο και περισσότερον κατεστραμμένος, είναι δίπλευρος, διότι τας άλλας δύο πλευράς αντικαθίστα βράχος απότομος. Εντός του περιβόλου τούτου και επί της κορυφής του βράχου σώζονται λείψανα πύργου (φωτο 1). [...] Η έκτασις είναι πλήρης θραυσμάτων κεράμων και λίθων εκ καταρρευσασών οικιών, των οποίων η ύπαρξις είναι καταφανής. Τούτο βεβαίως αποδεικνύει, ότι το Σιδερόκαστρον δεν ήτο απλώς φρούριον, αλλά και συνοικισμός, κοινότης. Ομοίως εντός του χώρου τούτου σώζεται υπόγειος δεξαμενή, μεταξύ των ερειπίων των οικημάτων ευρισκόμενη, η οποία επληρούτο όμβριου ύδατος συγκεντρουμένου εκ των στεγών και αυλών. Το στόμιον ταύτης είναι όμοιον προς φρέατος και η εσωτερική της επιφάνεια είναι κεκαλυμμένη διά στρώματος ασβέστου. Τέλος το όλον σχήμα της είναι απιδοειδές.

Ο Béquignon (1937) προσθέτει τις εξής πληροφορίες:

Στα νότια πλευρά [πάνω από το φαράγγι] υπάρχει ένας ισχυρός πύργος παρατήρησης, που προσέφερε θέα προς όλα τα γύρω βουνά. Η νότια πλευρά κατηφορίζει σε αναβαθμίδες, οι οποίες υποστηρίζονται από τοίχους αντιστήριξης.
Στα νοτιοδυτικά βρίσκεται ένα μικρό οχυρό στραμμένο προς το εσωτερικό· στην εξωτερική πλευρά, μια απόκρημνη πλαγιά καθιστά περιττή την ύπαρξη τείχους. Ένας τετράγωνος πύργος —τροποποιημένος σε μεταγενέστερους χρόνους και με ύψος 3,5 έως 4 μέτρα και με πλευρά 10μ. προστάτευε την πύλη. Τέλος, διάσπαρτα στον χώρο εντοπίζονται λίθοι από άλλα κτίσματα (οικίες;), γεγονός που υποδηλώνει ότι η ακρόπολη δεν εξυπηρετούσε μόνο στρατιωτικό σκοπό, αλλά και κατοικούνταν.

Δεν υπάρχουν πιο φρέσκες πληροφορίες. Μόνο μια επιτόπου επίσκεψη θα μπορούσε να μας δώσει μια καλύτερη εικόνα του κάστρου.

---

Παράλληλες Ιστορίες

Η τραγωδία Τραχίνιαι του Σοφοκλή έχει ως κεντρικό θέμα τον φρικτό θάνατο του Ηρακλή και την τραγική μοίρα της συζύγου του, Δηιάνειρας, η οποία τον σκοτώνει άθελά της στην προσπάθειά της να κρατήσει την αγάπη του. Η τραγωδία διαδραματίζεται στην Τραχίνα, έξω από το παλάτι του βασιλιά Κήυκα.
Από την Τραχίνα (το Σιδερόκαστρο;) ξεκίνησε ο Ηρακλής για να δώσει τέλος στη ζωή του στην κορυφή της Οίτης.

---

Πρώτη δημοσίευση στον Καστρολόγο:

Σεπτέμβριος 2026

---

Πηγές