Φρούριο Βολβός

Ερείπια φρουρίου μέσα στη λίμνη Βόλβη.
Υπό κανονικές συνθήκες, το φρούριο παραμένει βυθισμένο κάτω από το νερό της λίμης και δεν φαίνεται. Όμως το επάνω μέρος του γίνεται ορατό σε περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας, όταν η στάθμη της λίμνης υποχωρεί σημαντικά. Η τελευταία τέτοια ανάδυση σημειώθηκε κατά την περίοδο 2024–2025 και συνοδεύτηκε από αυξημένη δημοσιότητα, ωστόσο το φαινόμενο δεν είναι άγνωστο: έχει επαναληφθεί αρκετές φορές και στο παρελθόν, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς μελετώντας τις παρελθούσες απεικονίσεις του Google Earth.
Η θέση του φρουρίου βρίσκεται περίπου 65 μέτρα από τη βόρεια όχθη της λίμνης, ακριβώς νότια του χωριού Μεγάλη Βόλβη.

Ιστορία

Με το κάστρο έχει ασχοληθεί κατά το παρελθόν ο καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ Νικόλαος Μουτσόπουλος (1927-2019), ο οποίος μάλιστα είχε συνεργαστεί τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 με δύτες που έκαναν υποβρύχιες έρευνες –μάλλον ερασιτεχνικού χαρακτήρα– στο φρούριο. Πέραν του Μουτσόπουλου –ο οποίος ήταν καθηγητής Αρχιτεκτονικής και όχι αρχαιολόγος– δεν έχει πραγματοποιηθεί καμιά συστηματική έρευνα στο κάστρο, εξ όσων γνωρίζουμε.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Μουτσόπουλο, το φρούριο αυτό ταυτίζεται με το κάστρο Βολβός που αναφέρεται από τον ιστορικό Προκόπιο στο έργο του Περί Κτισμάτων, βιβλίο ΙV, όπου καταγράφονται όλα τα κάστρα που κατασκευάστηκαν ή επιδιορθώθηκαν επί Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα.

Η ταύτιση αυτή είναι γενικά αποδεκτή, χωρίς ωστόσο να θεωρείται απολύτως βέβαιη, καθώς στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν και άλλα ερείπια που θα μπορούσαν να αντιστοιχούν στον Βολβό.
Εφόσον, πάντως, πρόκειται πράγματι για το φρούριο «Βολβός», θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι η στάθμη της λίμνης Βόλβης κατά τους βυζαντινούς χρόνους ήταν σημαντικά χαμηλότερη. Το συμπέρασμα αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με όσα γνωρίζουμε για την ιστορία της περιοχής: είναι γνωστό ότι έως τον 19ο αιώνα, βόρεια της Βόλβης, στην περιοχή του σημερινού χωριού Μαυρούδα, υπήρχαν δύο ακόμη μεγάλες λίμνες. Όταν αυτές αποξηράνθηκαν, μεγάλο μέρος των υδάτων τους κατέληξε στη Βόλβη, ανεβάζοντας τη στάθμη της (κάτι παρόμοιο είχε συμβεί και στην Υλίκη μετά την αποξήρανση της Κωπαΐδας· στην Υλίκη υπάρχει επίσης πύργος αναδυόμενος ανάλογα με τις υδρολογικές συνθήκες).

Εκτός από την πιθανή αναφορά τού κάστρου από τον Προκόπιο, δεν έχουμε καμιά άλλη αναφορά στο κάστρο από μεταγενέστερη ιστορική πηγή. Δεν αναφέρεται ούτε από περιηγητές που δεν υπήρχε περίπτωση να τους ξέφευγε ένα ειδυλλιακό κάστρο σε μια λίμνη, το οποίο μάλιστα βρισκόταν πολύ κοντά σε έναν κεντρικό οδικό άξονα, την Εγνατία. Αυτό σημαίνει ότι το κάστρο μάλλον δεν υπήρχε πλέον κατά τη Μεσοβυζαντινή και την Υστεροβυζαντινή περίοδο. Φαίνεται ότι αχρηστεύθηκε ή καταστράφηκε σχετικά σύντομα είτε εξαιτίας των βαρβαρικών επιδρομών που ξεκίνησαν από τα τέλη του 6ου αιώνα και οδήγησαν στην ερήμωση πολλών περιοχών της κεντρικής Μακεδονίας είτε εξαιτίας της απρόβλεπτης συμπεριφοράς των νερών της λίμνης.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Αυτό που κυρίως διακρίνεται στο κάστρο σήμερα, όταν αναδύεται, είναι η βάση ενός μεγάλου ορθογωνίου κτίσματος με εσωτερικό επίχρισμα, που κατά πάσα πιθανότητα ήταν κινστέρνα (υδατοδεξαμενή). Γύρω από αυτό διακρίνονται ερείπια άλλων, απροσδιόριστης χρήσης κτισμάτων, σε πυκνή διάταξη αλλά σε μικρή έκταση.
Γενικά, οι κινστέρνες τοποθετούνταν συνήθως στο υπόγειο των πύργων, ιδίως όταν ο διαθέσιμος χώρος εντός του κάστρου ήταν περιορισμένος. Δεδομένου του μεγάλου μεγέθους της συγκεκριμένης δεξαμενής, μπορεί εύλογα να υποτεθεί ότι αυτή βρισκόταν στη βάση ενός μεγάλου πύργου που σήμερα δεν σώζεται. Φυσικά, δημιουργείται το ερώτημα γιατί ήταν απαραίτητη μια τόσο μεγάλη δεξαμενή νερού στη μέση της λίμνης· ωστόσο, η ύπαρξη εσωτερικού επιχρίσματος αίρει κάθε αμφιβολία ως προς τη χρήση του κτίσματος.
Πιθανολογούμε ότι στην αρχική του μορφή το φρούριο ήταν ένα μικρό οχυρωμένο συγκρότημα πάνω σε έναν βράχο κοντά στην όχθη της λίμνης. Το συγκρότημα αυτό θα περιλάμβανε έναν μεγάλο πύργο και λίγα βοηθητικά κτίσματα, ενώ πιθανόν να διέθετε και περίβολο. Ο βράχος, κατά τα φαινόμενα, επικοινωνούσε με την ακτή είτε μέσω μιας στενής λωρίδας ξηράς είτε μέσω λιμενοβραχίονα, ίχνη του οποίου έχουν πράγματι εντοπιστεί.

Παράλληλες Ιστορίες

Το φρούριο γνώρισε αρκετή δημοσιότητα όταν βγήκε ξανά στην επιφάνεια το 2024 και το 2025 (παρόλο που όπως προαναφέρθηκε αυτό δεν συμβαίνει και τόσο σπάνια). Όμως τα σχετικά δημοσιεύματα περιέχουν αρκετές ανακρίβειες (οι οποίες οφείλονται εν πολλοίς στον Μουτσόπουλο).

Οι ανακρίβειες αυτές είναι:

1. Το φρούριο δεν βρίσκεται νότια από το χωριό Μικρή Βόλβη αλλά νότια από το χωριό Μεγάλη Βόλβη. (Το λάθος ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι το χωριό Μικρή Βόλβη είναι πολύ μεγαλύτερο από τη Μεγάλη Βόλβη!)

2. Η ονομασία του φρουρίου στον Προκόπιο είναι «Βολβός» και όχι «Βόλβον» (καταρχήν, δεν είναι ουδέτερο).

3. Η λίμνη Βόλβη δεν πήρε το όνομά της από το φρούριο (έγινε το αντίθετο). Η ονομασία Βόλβη είναι αρχαία (προέρχεται από τη νύμφη των λιμνών Βόλβη) και έτσι την αναφέρει και ο Στράβων στα Γεωγραφικά του.

Πέρα από τις ανακρίβειες, και μια χαρακτηριστική μαρτυρία:

Ο μακαρίτης μελετητής Πάνος Θεοδωρίδης (ψευδώνυμο Πετιφρής) είχε καταγράψει την ακόλουθη εμπειρία σχετικά με το φρούριο: « ...επιστρέφοντας, πέρασα από την βόρεια όχθη της λίμνης Βόλβης. Το κτίσμα που είχαμε πρωτοδεί με τον Σταμάτη να κείται βυθισμένο στο χωριό Μεγάλη Βόλβη, είχε βγει ένα μέτρο από τα νερά – τζάμπα πριν εφτά χρόνια [το 1978] το μετρούσαμε με μάσκα και αναπνευστήρα.»