Βρυοκαστράκι Κύθνου

Ερείπια αρχαίου οικισμού με οχύρωση, που κατοικήθηκε από τον 7ο αιώνα π.Χ. (ίσως και από νωρίτερα) μέχρι και τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Ο οικισμός βρίσκεται σε βραχονησίδα της δυτικής ακτής της Κύθνου, απέναντι από τον ορμίσκο Μαντράκι και ανάμεσα στους όρμους της Απόκρουσης στα βόρεια και της Επισκοπής στα νότια. Απέναντι ακριβώς από τη νησίδα, στα ανατολικά, πάνω από τον όρμο του Μαντρακίου, εντοπίζεται εκτεταμένος ερειπιώνας που υπήρξε ο κεντρικός οικισμός της Κύθνου κατά την Αρχαιότητα και ο οποίος σήμερα ονομάζεται Βρυόκαστρο ή Ρηγόκαστρο.
Σύμφωνα με υποβρύχια ευρήματα. κατά το παρελθόν, το Βρυοκαστράκι ήταν συνδεδεμένο με τη χερσόνησο του Βρυοκάστρου μέσω στενού ισθμού ή ίσως λιμενοβραχίονα.

Ιστορία

Όπως αναφέρθηκε, το Βρυοκαστράκι κατά την Αρχαιότητα ήταν ενωμένο με το Βρυόκαστρο, δηλαδή την αρχαία Κύθνο, και προφανώς ήταν ένα κομμάτι του μεγάλου αυτού οικισμού, ο οποίος, αν κρίνουμε από τα ανασκαφικά ευρήματα, υπήρξε μια μεγάλη και ακμάζουσα πόλη και από τις πιο σημαντικές πόλεις των Κυκλάδων κατά τους ιστορικούς χρόνους.

Επομένως η ιστορία του Βρυοκαστρακίου συνδέεται άμεσα με την ιστορία του Βρυοκάστρου.

Η Κύθνος κατοικήθηκε ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ., ωστόσο η αρχαία πόλη στη θέση Βρυόκαστρο φαίνεται ότι γνώρισε μεγάλη ακμή από τη Γεωμετρική και Αρχαϊκή εποχή έως και την Ελληνιστική περίοδο — γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την οχύρωσή της, η οποία χρονολογείται στις περιόδους αυτές.

Η αρχαία πόλη-κράτος της Κύθνου υπήρξε σημαντική και καλά οργανωμένη, φημισμένη για την ευνομία της. Χαρακτηριστικά, ο Αριστοτέλης της αφιέρωσε ειδική μελέτη στο έργο του «Περί Κυθνίων Πολιτείας», που δυστυχώς δεν διασώθηκε. Η πόλη συνέχισε να κατοικείται και να είναι σημαντική κατά τη Ρωμαϊκή και την Πρωτοβυζαντινή περίοδο, ενώ αναφέρεται και στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους — τον κατάλογο των βυζαντινών πόλεων του 6ου αιώνα — ως ανήκουσα στην επαρχία «Ελλάδος, ήγουν Αχαΐας».

Αξίζει να σημειωθεί ότι αρκετοί ξένοι περιηγητές είχαν επισημάνει την ύπαρξη των ερειπίων του Βρυοκάστρου, με ορισμένους εξ αυτών (Maihous, D'Estourmel) να αναφέρουν ότι ο ερειπιώνας ονομαζόταν «Εβραιόκαστρο» — τοπωνύμιο από το οποίο φαίνεται να προέκυψε στα νεώτερα χρόνια η ονομασία «Βρυόκαστρο».

Ειδικά για το Βρυοκαστράκι, το οποίο ήταν μέρος της αρχαίας πόλης, ήταν και αυτό κατοικημένο από τη Γεωμετρική Περίοδο και αναπόσπαστο κομμάτι της αρχαίας πόλης της Κύθνου μέχρι και την Ύστερη Αρχαιότητα. Φαίνεται όμως ότι βαθμιαία από τον 4ο αιώνα μ.Χ. η κυρίως πόλη, απέναντι, άρχισε να παρακμάζει και συρρικνώθηκε, ενώ ο πληθυσμός της συγκεντρώθηκε στο Βρυοκαστράκι.
Στην οχύρωση της νησίδας παρατηρούνται 2, τουλάχιστον, κατασκευαστικές φάσεις με διαφορά 1000 ετών η μία από την άλλη: Η πρώτη φάση χρονολογείται στον 7ο αιώνα π.Χ. και η δεύτερη στον 7ο αιώνα μ.Χ.
Τα κεραμεικά και άλλα ευρήματα των ανασκαφών χρονολογούνται έως τα μέσα του 7ου αιώνα μ.Χ. Φαίνεται ότι περίπου τότε, μάλλον προς το τέλος του 7ου αιώνα, το Βρυοκαστράκι εγκαταλείφθηκε και δεν κατοικήθηκε ποτέ ξανά. Η αιτία αποδίδεται στην έντονη πειρατική δραστηριότητα των Σαρακηνών στο Αιγαίο, η οποία ξεκίνησε από τα μέσα του 7ου αιώνα και συνεχίστηκε για πολλούς αιώνες.

Στο Βρυόκαστρο και στο Βρυοκαστράκι διενεργείται συστηματική αρχαιολογική έρευνα που πραγματοποιείται από τον Τομέα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, με τη συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, υπό την διεύθυνση του καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Αλεξάνδρου Μαζαράκη Αινιάν και του Προϊστάμενου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Δημήτρη Αθανασούλη. Η πρώτη δημοσίευση των αποτελεσμάτων των ερευνών για το Βρυοκαστράκι έγινε το 2020.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Από την ισχυρή οχύρωση που υπήρχε στο Βρυοκαστράκι σώζεται μόνο το τείχος της ανατολικής πλευράς που βλέπει προς το Μαντράκι. Η μορφή του προέκυψε κυρίως με τις τροποποιήσεις του 7ου μ.Χ. αιώνα.

Στην αρχική του μορφή ο οχυρωματικός περίβολος αναπτυσσόταν κατά μήκος ολόκληρης της ακτογραμμής του μικρού νησιού. Η περίμετρος του τείχους ήταν περίπου 460 μέτρα και η επιφάνεια εντός των τειχών ήταν περίπου 11,5 στρέμματα

Ο περίβολος εδραζόταν στον φυσικό βράχο και υψωνόταν κατακόρυφα σε ικανό ύψος. Το διατηρημένο ανατολικό τείχος έχει μήκος 76 μέτρα. Πρόκειται για ισχυρή κατασκευή με μέσο πλάτος 1,20-1,50μ.
Κοντά στη βόρεια απόληξη του ανατολικού τείχους έχει εντοπιστεί η πύλη εισόδου, η οποία προστατευόταν από πύργο. Ο πύργος αυτός ήταν ορθογώνιας κάτοψης με διαστάσεις 7,0✖5,5μ. Αντίστοιχη κατασκευή έχει εντοπιστεί και στο νότιο άκρο του τείχους.

Στην εσωτερική πλευρά του ανατολικού τείχους έχει αποκαλυφθεί μια σειρά 15 σύγκολλων δωματίων, που εφάπτονται στο τείχος. Τα δωμάτια είναι ορθογώνια, με παρόμοιες διαστάσεις, περίπου 5✖6μ. και τη θύρα εισόδου από τα δυτικά, από το εσωτερικό της νησίδας. Είναι αυτόνομοι χώροι, που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, οι οποίοι ενδέχεται να είχαν στρατιωτική χρήση, ή ακόμη και αποθηκευτική.

Στο σωζόμενο τείχος έχουν εντοπιστεί δύο διαφορετικοί τοιχοδομικοί τύποι. Ο κατώτερος τύπος μοιάζει με την τοιχοποιία το αρχαϊκού τείχους της πόλης της Κύθνου στο απέναντι Βρυόκαστρο, ενώ το ανώτερο τμήμα έχει σχετικά αμελή τοιχοποιία, η οποία αποτελείται από αρχαία μαρμάρινα μέλη σε δεύτερη χρήση και από μεγάλου μεγέθους ορθογωνισμένες λιθόπλινθους, με τα ενδιάμεσα κενά τους να πληρώνονται από μικρού και μεσαίου μεγέθους λίθους. Στις παρατηρήσεις αυτές συνηγορούν και τα κινητά ευρήματα από τις ανασκαφές στον χώρο, τα οποία στα κατώτερα στρώματα μπορούν να χρονολογηθούν κυρίως από την Πρωτογεωμετρική – Γεωμετρική εποχή, και παλαιότερα, ενώ στα ανώτερα χρονολογούνται έως και τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Σε περίοπτη θέση στο εσωτερικό της νησίδας εντοπίστηκε τρίκλιτη βασιλική με επισκοπικό σύνθρονο. Από τα έως τώρα ανασκαφικά ευρήματα η εκκλησία αυτή λειτουργούσε τουλάχιστον έως τον 7ο αιώνα, χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί και η μεταγενέστερη χρήση της.

Η επάρκεια του οχυρωμένου οικισμού σε πόσιμο νερό εξασφαλιζόταν από κινστέρνες συλλογής των ομβρίων υδάτων.

Πηγές