Βυζαντινή Αμφίπολις

Στην Αμφίπολη υπάρχει ένας τεράστιος αρχαιολογικός χώρος με πάμπολλα στοιχεία: αρχαία τείχη, αγορά, υδραγωγείο, τάφους, ιερά, οικίες, τον λόφο Κάστα κ.ά.
Ένα μικρό τμήμα αυτού του χώρου το καταλαμβάνει η ακρόπολη της αρχαίας πόλης, στην οποία κατά την Πρωτοβυζαντινή Περίοδο αναπτύχθηκε ο οχυρωμένος βυζαντινός οικισμός της Αμφίπολης.

Ιστορία

Η Αμφίπολη ιδρύθηκε από τη θρακική φυλή των Ηδωνών και ήταν αρχικά γνωστή ως «Εννέα Οδοί», όνομα που μνημονεύει ο Ηρόδοτος. Σύμφωνα με την αφήγησή του, κατά την εκστρατεία του Ξέρξη οι Πέρσες ιερείς (οι «μάγοι») θυσίασαν στην περιοχή λευκά άλογα και εννέα νέες και νέους Ηδωνούς, πριν η στρατιά διαβεί τον Στρυμόνα.

Το 437 π.Χ. η πόλη έγινε αθηναϊκή αποικία, όταν ο στρατηγός Άγνων την κατέλαβε και τη μετονόμασε Αμφίπολη, επειδή ο Στρυμόνας την περιέκλειε από δύο πλευρές. Η στρατηγική της θέση, ο εύφορος κάμπος, η ξυλεία του Παγγαίου και κυρίως τα πλούσια μεταλλεία χρυσού και αργύρου εξηγούν το έντονο αθηναϊκό ενδιαφέρον για την περιοχή.

Κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο η Αμφίπολη καταλήφθηκε από τους Σπαρτιάτες. Η αποτυχημένη προσπάθεια ανάκτησής της από τον Θουκυδίδη οδήγησε στην εξορία του, ενώ το 422 π.Χ., στη μάχη της Αμφίπολης, σκοτώθηκαν τόσο ο Αθηναίος Κλέων όσο και ο Σπαρτιάτης Βρασίδας. Αν και η Ειρήνη του Νικία προέβλεπε την επιστροφή της πόλης στην Αθήνα, αυτό δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Το 357 π.Χ. η Αμφίπολη καταλήφθηκε από τον Φίλιππο Β΄ και εντάχθηκε στο Μακεδονικό βασίλειο.

Μετά την ήττα των Μακεδόνων από τους Ρωμαίους, η Αμφίπολη έγινε μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 168 π.Χ. Με τη συνθήκη της Αμφίπολης, η Μακεδονία χωρίστηκε σε τέσσερις διοικητικές και φορολογικές αυτοδιοικούμενες περιφέρειες, τις λεγόμενες μερίδες (partes). Η Πρώτη μερίδα (Macedonia Prima) περιλάμβανε την περιοχή ανάμεσα στον Στρυμόνα και τον Νέστο, με πρωτεύουσα την Αμφίπολη.

Η Αμφίπολη γνώρισε περίοδο ακμής κατά τους Ρωμαϊκούς Χρόνους. Από την πόλη διερχόταν η αρχαία Εγνατία οδός, ενώ την επισκέφθηκε και κήρυξε εκεί ο Απόστολος Παύλος κατά τη δεύτερη αποστολική περιοδεία του (49-52 μ.Χ.). Διασώζονται τα ονόματα χριστιανών της Αμφίπολης που μαρτύρησαν όπως η Θεσσαλονίκη, ο Αύκτος, ο Ταυρίων και ο πρεσβύτερος Μώκιος.

Κατά την Ύστερη Αρχαιότητα η Αμφίπολη συνέχισε να είναι σημαντική πόλη παρόλο που είχε συρρικνωθεί και είχε περιοριστεί γύρω από τον λόφο της ακρόπολης. Από κείνη την εποχή, η Αμφίπολη εξελίχθηκε σε εκκλησιαστικό κέντρο. Μνημειακοί χριστιανικοί ναοί αντικατέστησαν τα πολυάριθμα αρχαία ιερά, ενώ έγινε έδρα επισκόπου από τις αρχές του 4ου αιώνα, υπαγόμενη στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης.
Η πόλη αναφέρεται στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους ανάμεσα στις 32 πόλεις της επαρχίας Ιλλυρικόν Α’.

Παρόλο που η Αμφίπολη δεν περιλαμβάνεται στο Περί Κτισμάτων του ιστορικού Προκόπιου, πιστεύεται ότι η τελευταία φάση της οχύρωσης είναι της εποχής του Ιουστινιανού περί τα μέσα του 6ου αιώνα. Σε εκείνη τη φάση προέκυψε η οριστική συρρίκνωση της αρχαίας πόλης καθώς ένα μεγάλο μέρος της έμεινε έξω από την ιουστινιάνεια οχύρωση.
Λίγο αργότερα, περί τα τέλη του 6ου αιώνα η πόλη καταστράφηκε κατά τις επιδρομές Αβάρων και Σλάβων. Μετά από εκείνη την καταστροφή, η Αμφίπολη ερήμωσε σταδιακά για να εγκαταλειφθεί εντελώς τον 8ο αιώνα όταν οι περισσότεροι κάτοικοι κατέφυγαν στην κοντινή παραθαλάσσια πόλη Ηιώνα (Ἠϊών – η παλιά αθηναϊκή αποικία), που πλέον είχε μετονομαστεί από τους Βυζαντινούς σε Χρυσόπολις.

Προς τα τέλη του 11ου αιώνα η Αμφίπολη επανεμφανίζεται στις πηγές ως ένας ασήμαντος οικισμός με την ονομασία Ποπολία που είχε καταληφθεί από τους Νορμανδούς το 1185 καθώς βάδιζαν εναντίον της Κωνσταντινούπολης.
Φαίνεται ότι στις αρχές του 14ου αιώνα έγινε μια προσπάθεια επανίδρυσης της Αμφίπολης, η οποία αποκαλείται με τον αρχαίο της όνομα σε ιστορικά κείμενα του Ιωάννη Καντακουζηνού και του Γρηγορά. (Η χρήση αρχαίων ονομασιών φαίνεται πως ήταν κάτι σαν μόδα εκείνη την εποχή. Ο Γρηγοράς, λ.χ., αποκαλεί πολλές φορές την Αδριανούπολη «Ορεστιάδα».)

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το 1975 άρχισαν ανασκαφές στον χώρο της αρχαίας ακρόπολης της Αμφίπολης, όπου μέχρι τότε δεν φαινόταν σχεδόν τίποτα. Οι εργασίες υπό την επίβλεψη του αρχαιολόγου Ευστρατίου Στίκα άρχισαν με αφαίρεση των επιχώσεων και καθαρισμό της βλάστησης. Σιγά σιγά ανακαλύφθηκαν πολλά στοιχεία της βυζαντινής πόλης και μέχρι το 1996 έγινε η αποκάλυψη του συνόλου της οχυρωμένης πόλης.

Έγινε μερική αποκατάσταση του εξωτερικού περιβόλου, ο οποίος σήμερα σώζεται σε ύψος περί το 1,5μ. και πάχος τειχών 1,65-2,75μ. Η περίμετρος της οχύρωσης είναι 1150μ. που περικλείει επιφάνεια σχεδόν 64 στρεμμάτων.
Το τείχος ενισχύεται με 15 πύργους (σε χαμηλό ύψος) και έναν επιμήκη πρόβολο με μήκος προβολής 17μ. και πλάτος 6,5μ.

Υπάρχουν επίσης 2 αντιδιαμετρικές κεντρικές πύλες (νότια και βόρεια) και 3 πυλίδες (βόρεια, δυτικά και νότια)

Η τειχοδομία τού περιβόλου δεν είναι ενιαία, αφού μεσολάβησαν αρκετές επεμβάσεις και επισκευές σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Γενικά όμως αποτελείται από μεγάλους κατεργασμένους πωρολίθινους δόμους για τις εξωτερικές πλευρές που συνδέονται με ασβεστοκονίαμα. Τα κενά των αρμών γεμίζονται με μικρότερες πέτρες.
Το εσωτερικό του τείχους έχει γεμίσει με αργούς λίθους και χώμα.

Η Αμφίπολη ξεχωρίζει για την πυκνή διάταξη των μνημείων, που εντάσσονται στον πολεοδομικό ιστό της πόλης, αλλά και για την ελάχιστη μεταξύ τους απόσταση (απορεί κανείς πού χώρεσαν τα σπίτια – μάλλον ήταν εκτός οχύρωσης). Έτσι, μέσα στον οχυρωματικό περίβολο ανασκάφτηκαν τέσσερις βασιλικές (Α, Β, Γ και Δ), ένας περίκεντρος ναός και μία μεγάλη κινστέρνα.

Το πιο ενδιαφέρον μνημείο στο εσωτερικό είναι ο περίκεντρος ναός (ροτόντα) που αποκαλύφτηκε το 1981 μετά από ανασκαφές 5 χρόνων. Ο πυρήνας τού κυρίως ναού αποτελείται από ένα εξάγωνο που περικλείεται από όλες τις πλευρές εκτός από την ανατολική από έναν εξωτερικό τοίχο σε σχήμα δακτυλίου με ακτίνα 12μ. (εξ ού «ροτόντα»)
Είναι από τους λίγους περίκεντρους πρωτοχριστιανικούς ναούς στον ελλαδικό χώρο.

Πηγές