Κάστρο Διστόμου

Υπολείμματα από οχύρωση αρχαίας ακρόπολης σε λόφο στις δυτικές παρυφές της κωμόπολης του Διστόμου. Ίχνη της αρχαίας οχύρωσης, σε χαμηλό ύψος, έχουν έρθει στο φως και μέσα στο Δίστομο, σε 6 τουλάχιστον οικόπεδα γύρω από την κεντρική πλατεία και την εκκλησία του Αγίου Νικολάου.

Στα κατάλοιπα που υπάρχουν στον λόφο παρατηρούνται νεώτερες προσθήκες, γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η οχύρωση χρησιμοποιήθηκε και κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους.

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Η Άμβροσσος ήταν χτισμένη σε μια μικρή, εύφορη κοιλάδα με πολλά αμπέλια κατά την Αρχαιότητα, που σχηματίζεται ανάμεσα στα όρη Παρνασσός, Κίρφη και Ελικώνας.
Από την πόλη διερχόταν η Σχιστή Οδός, η οποία οδηγούσε προς την ιερή πόλη των Δελφών. Η Άμβροσσος έλεγχε τα περάσματα αυτής της οδού, καθώς και τη δίοδο προς τον Κορινθιακό Κόλπο.
Η Σχιστή Οδός ανηφόριζε παράλληλα με το ρέμα Πλατανιά και σε ένα σημείο σχηματιζόταν το τρίστρατο Πανόπεια–Αμβρύσσου–Δελφών, όπου, σύμφωνα με την Μυθολογία, έγινε η μοιραία συνάντηση του Οιδίποδα με τον πατέρα του Λάιο.

Το Όνομα του Κάστρου

Το όνομα της αρχαίας πόλης ήταν Άμβροσσος. Σε επιγραφικά ευρήματα αναφέρεται και ως Άμβρυσ(σ)ος, Άμβρωσσος ή Άμφρυσ(σ)ος.

Το όνομα σύμφωνα με τον Παυσανία προέρχεται από κάποιον ήρωα Άμβροσσο (τεθῆναι δὲ τὸ ὄνομα τῇ πόλει ἀπὸ ἥρωός φασιν Ἀμβρόσσου). Δεν γνωρίζουμε ποιος ήταν ο Άμβροσσος (και μάλλον ούτε ο Παυσανίας γνώριζε).

Κατά τη Βυζαντινή Περίοδο το αρχαίο όνομα ξεχάστηκε και επικράτησε το «Δίστομο». Εικάζεται ότι το καινούργιο όνομα οφείλεται σε ύπαρξη πηγαδιού με δύο στόμια.

Ιστορία

Κατά την Αρχαιότητα η Άμβροσσος θεωρείτο φωκική πόλη παρόλο που σήμερα ανήκει στη Βοιωτία. Ήταν μέλος του Κοινού των Φωκέων.

Η πόλη καταστράφηκε από τον Ξέρξη κατά τους Περσικούς πολέμους (το 480 π.Χ.).

Το Κοινό των Φωκέων βρέθηκε στο επίκεντρο του Γ’ Ιερού Πολέμου (356-346 π.Χ.), όταν η κατάληψη των Δελφών από τους Φωκείς προκάλεσε τη σύγκρουση με τη Δελφική Αμφικτυονία, έναν πανελλήνιο συνασπισμό υπό την ηγεσία της Θήβας –αρχικά. Παρά τη δεκαετή αντίσταση των Φωκέων, η παρέμβαση του Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας οδήγησε στην ήττα τους, σηματοδοτώντας παράλληλα την πρώτη ουσιαστική ανάμειξη των Μακεδόνων στα πράγματα της νότιας Ελλάδας.

Στη συνέχεια, καθώς η μακεδονική απειλή γινόταν ορατή, οι Θηβαίοι βοήθησαν τους κατοίκους της Αμβρόσσου να ενισχύσουν την άμυνά τους. Περί το 340 π.Χ., παραμονές της μάχης της Χαιρώνειας, οικοδομήθηκε ένα ισχυρό διπλό τείχος, το οποίο αποτελούσε επέκταση παλαιότερης οχύρωσης.
Όπως αναφέρει ο περιηγητής Παυσανίας στα «Φωκικά»:

«Θηβαῖοι δὲ ἐς τὸν Μακεδόνων καὶ Φιλίππου καθιστάμενοι πόλεμον περιέβαλον τῇ Ἀμβρόσσῳ διπλοῦν τεῖχος.»

Η σημασία αυτού του έργου υπογραμμίζεται και στα «Μεσσηνιακά», όπου ο περιηγητής κατατάσσει τα τείχη της Αμβρόσσου ανάμεσα στα κορυφαία του ελληνικού κόσμου, συγκρίνοντάς τα με εκείνα του Βυζαντίου και της Ρόδου:

«...τὰ δὲ ἐν Ἀμβρόσῳ τῇ Φωκικῇ ἔν τε Βυζαντίῳ καὶ Ῥόδῳ--ταῦτα γὰρ δὴ τετείχισται τὰ χωρία ἄριστα.»

Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι, παρά την ύπαρξη μιας τόσο ισχυρής οχύρωσης, η πόλη περιέπεσε σε αφάνεια και δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για την ιστορική της πορεία. Η ίδια έλλειψη πληροφοριών χαρακτηρίζει και τη Μεσαιωνική Περίοδο. Παρότι υπάρχουν ενδείξεις μεταγενέστερων προσθηκών στα τείχη, δεν μαρτυρείται η ύπαρξη κάποιου σπουδαίου κάστρου κατά τη Βυζαντινή εποχή, τη Φραγκοκρατία ή την Καταλανική κυριαρχία.
Φαίνεται πως κατά τον Μεσαίωνα υπήρχε μόνο μια στοιχειώδης οχύρωση που αξιοποίησε σε ένα βαθμό τα αρχαία ερείπια.

Στους νεώτερους χρόνους, το Δίστομο αναδείχθηκε σε στρατηγικό σημείο κατά την Ελληνική Επανάσταση. Τον Ιανουάριο του 1827, διεξήχθη στην περιοχή πολυήμερη μάχη, με τις πηγές να αναφέρουν οχυρωματικά έργα των Ελλήνων στο Δίστομο. Παραμένει ωστόσο ασαφές σε ποιο βαθμό οι αγωνιστές του ’21 αξιοποίησαν τα σωζόμενα τμήματα των αρχαίων ή μεσαιωνικών τειχών.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Στον λόφο της ακρόπολης, βορειοδυτικά της κωμόπολης, διατηρούνται τμήματα του τείχους στην ανατολική και τη δυτική πλαγιά.

Η επαναχρησιμοποίηση της οχύρωσης σε μεταγενέστερες περιόδους αποτυπώνεται στα σωζόμενα τμήματα του τείχους (φωτο 3,6): η ανάμειξη παλαιών λιθόπλινθων με κονίαμα και μικρότερους λίθους, είτε πάνω σε παλαιά θεμέλια είτε κατά μήκος νέας χάραξης του στεφανιού της ακρόπολης (φωτο 1), μαρτυρεί διαδοχικές φάσεις επισκευής και ανακατασκευής.

Στους ανατολικούς πρόποδες του λόφου, κοντά σε παιδική χαρά, σώζονται αξιόλογα αρχαία κατάλοιπα: τα θεμέλια δύο ισχυρών ελληνιστικών πύργων και υπολείμματα ρωμαϊκών κτισμάτων (φωτο 4,7).

Όπως προαναφέρθηκε, προς το κέντρο της κωμόπολης και ανατολικά του λόφου, έχουν εντοπιστεί σποραδικά κατάλοιπα του αρχαίου τείχους. Ωστόσο η ύπαρξη διπλού τείχους δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Σε λόφο 2 χλμ. βόρεια του Διστόμου βρίσκεται άλλη οχύρωση, γνωστή στη βιβλιογραφία ως «Καστρί Διστόμου». Πρόκειται για εκτεταμένο περίβολο ωοειδούς σχήματος, κατασκευασμένο από ακατέργαστους λίθους. Το κάστρο αυτό πιθανολογείται ότι υπήρξε πελασγική ακρόπολη, η οποία υπέστη μικρής κλίμακας τροποποιήσεις και κατά την Ελληνιστική Περίοδο.

Λίγο βορειότερα, σε απόσταση 4–5 χλμ. από το Δίστομο, απαντώνται ερείπια μιας ακόμη ελληνιστικής οχύρωσης, που ανήκουν στο αρχαίο Φωκικόν — την πόλη που διετέλεσε, κατά κάποιο τρόπο, έδρα του Κοινού των Φωκέων.

Πηγές