Ελάτα

Η Ελάτα είναι ένα από τα μαστιχοχώρια της Χίου. Και ανήκει στο υποσύνολο εκείνο των μαστιχωχωρίων που είναι και καστροχώρια, δηλαδή ένα ιδιαίτερο είδος οχυρωμένων οικισμών που αναπτύχθηκαν στη νότια Χίο επί Γενουοκρατίας, περί τον 15ο αιώνα (όπως τα Μεστά, το Πυργί οι Ολύμποι κ.λπ.).

Τα Μαστιχοχώρια

Τα Μαστιχοχώρια της Χίου είναι ομάδα από 21-24 χωριά (ανάλογα με την πηγή) στη νότια Χίο. Οι κάτοικοι των χωριών αυτών ασχολούνταν επί αιώνες με την παραγωγή της μαστίχας, δηλαδή της αρωματικής ρητίνης που συλλέγεται από το μαστιχόδεντρο, που είναι ένα τοπικό είδος σχίνου.

Αν και από κάποιους πιθανολογείται η βυζαντινή προέλευση των μαστιχοχωρίων, αυτό μάλλον δεν ισχύει. Η παραγωγή και το εμπόριο της μαστίχας οργανώθηκε συστηματικά από τους Γενουάτες (ή Γενοβέζους) την περίοδο που ήταν οι κυρίαρχοι του νησιού, από το 1346 μέχρι το 1566. Την περίοδο εκείνη, η εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πόρων της Χίου ήταν υπό τον πλήρη έλεγχο μιας πολυμετοχικής εταιρείας, της Μαόνα (Mahona) που από ένα σημείο και μετά ανήκε στην οικογένεια Guistiniani. Η Μαόνα δεν ήλεγχε μόνο το εμπόριο αλλά και την παραγωγή της μαστίχας, καθώς κατείχε τη γη, την οποία μίσθωνε στους καλλιεργητές υπό ένα καθεστώς δουλοπαροικίας.
Για την καλύτερη οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας, οι Γενοβέζοι δημιούργησαν τα μαστιχοχώρια ενώνοντας σε κάθε περίπτωση μικρότερους σκόρπιους οικισμούς.
Αυτό συνέβη κάπου ανάμεσα στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα.

Τα περισσότερα μαστιχοχώρια ήταν οχυρωμένα κατά τρόπο που θύμιζε φρούριο. Αυτό έγινε για να προστατεύονται οι καλλιεργητές, αλλά και το πολύτιμο προϊόν τους, από πειρατικές επιδρομές. Για τον ίδιο λόγο τα χωριά αυτά βρίσκονταν στην ενδοχώρα, σε τοποθεσίες που δεν ήταν ορατές από τη θάλασσα.
Ένας δεύτερος λόγος που τα χωριά είχαν τη συγκεκριμένη χωροθέτηση και χωροταξία ήταν για να προστατευθεί το μονοπώλιο της Μαόνα. Η φρουριακή διάταξη απέτρεπε την ανεξέλεγκτη διακίνηση του πολύτιμου προϊόντος και εμπόδιζε το λαθρεμπόριο. Στις πύλες των καστροχωριών υπήρχε πάντοτε ένας υπάλληλος της Μαόνα που ήταν υπεύθυνος για την καταγραφή των διακινούμενων ποσοτήτων μαστίχας αλλά και του εργατικού δυναμικού.
Κατά τη διάρκεια της νύχτας οι πύλες των χωριών έκλειναν και δεν επιτρεπόταν να μπει ή να βγει κανένας.

Μετά την κατάκτηση της Χίου από τους Οθωμανούς το 1566 η κατάσταση, περιέργως, βελτιώθηκε, καθώς καταργήθηκε το καθεστώς δουλοπαροικίας και οι κάτοικοι των χωριών απέκτησαν κάποια προνόμια, με αντάλλαγμα την καταβολή ετήσιου φόρου σε είδος (μαστίχα).
Το 1881, στον μεγάλο σεισμό της Χίου, τα μαστιχοχώρια έπαθαν μεγάλες καταστροφές.

Τα Καστροχώρια

Από τα 24 μαστιχοχώρια, τα 14 υπήρξαν και καστροχώρια, δηλαδή οχυρωμένοι οικισμοί. Στα μισά περίπου από αυτά τα 14 διατηρείται ακόμα, σε κάποιο βαθμό, ο οχυρωματικός τους χαρακτήρας. Ένα από αυτά είναι και η Ελάτα.

Η αρχιτεκτονική των καστροχωριών ήταν κατά κάποιο τρόπο τυποποιημένη:

Η τυπική κάτοψη του χωριού ήταν ένα τετράπλευρο ή πεντάγωνο με πυκνή δόμηση στο εσωτερικό. Το χωριό αναπτυσσόταν γύρω από έναν κεντρικό πύργο (που ουσιαστικά ήταν ένα ψηλό, γεροφτιαγμένο αρχοντικό, σαν μικρό καστράκι).
Στην εξωτερική περίμετρο δεν υπήρχαν τείχη. Αντ’ αυτού, οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών σχημάτιζαν ένα συμπαγές σύνολο χωρίς ανοίγματα. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφωνόταν ένα είδος τείχους, ο λεγόμενος «οξώγυρος».
Στις γωνίες του οξώγυρου υπήρχαν στρογγυλοί πύργοι με σκάρπα (κεκλιμένη βάση), τα λεγόμενα «πυργόπουλα», τα οποία είναι από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία των καστροχωριών. Μικρότερα πυργόπουλα υπήρχαν και στις γωνίες του κεντρικού κτίσματος-πύργου (τέτοια μικρά πυργόπουλα διασώζονται στο Πυργί).

Στο εσωτερικό, τα σπίτια ήταν χτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο. Οι κεντρικοί δρόμοι ήταν λίγοι και στενοί. Απ' αυτούς ξεκινούσαν άλλοι, ακόμα στενότεροι που κατέληγαν σε αδιέξοδα όπου ήταν οι είσοδοι των σπιτιών. Πολλά από τα δρομάκια ήταν σκεπαστά και από πάνω υπήρχαν σπίτια. Αυτοί ήταν οι λεγόμενοι «θόλοι» (ένα ακόμα χαρακτηριστικό των καστροχωριών).
Λόγοι αμυντικοί επέβαλαν τα σπίτια να είναι ισοϋψή για να υπάρχει η δυνατότητα γρήγορης κίνησης των αμυνομένων πάνω στα δώματα των σπιτιών. Οπότε όλος ο οικισμός είχε μια επίπεδη συμπαγή όψη από μακριά.

Στο κέντρο του χωριού υπήρχε, εκτός από τον κεντρικό πύργο, μια μικρή πλατεία («πιάτσα» ή «λιβάδι») με την εκκλησία του χωριού.

Η οχύρωση του χωριού είχε συνήθως δύο πύλες, τις «πόρτες». Η κύρια πύλη ήταν κατά κανόνα στη βορινή πλευρά.

Η Ελάτα

Η Ελάτα είναι ένα τυπικό καστροχώρι όπου διασώζονται αρκετά στοιχεία του οχυρωμένου οικισμού, κυρίως η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική διάταξη στο εσωτερικό, που προσδίδει πολύ ενδιαφέρον και γραφικότητα.

Η Ελάτα, σε αντίθεση από άλλα μαστιχοχώρια είναι χτισμένη σε σημείο με κάποιο υψόμετρο και είναι λιγάκι ορατή από τη θάλασσα (από την παραλία της Αγίας Ειρήνης).

Η ύπαρξη του οικισμού αναφέρεται για πρώτη φορά σε κώδικα του Αγ. Γεωργίου Συκούση του έτους 1518. Όπως η πλειοψηφία των μαστιχωρίων, η Ελάτα πρέπει να δημιουργήθηκε μέσα στον 15ο αιώνα. Λέγεται ότι αυτό έγινε με τη συνένωση 7 μικρότερων οικισμών που υπήρχαν κοντά στο σημερινό χωριό.

Η Ελάτα διέθετε ισχυρό περιμετρικό τείχος που σχημάτιζαν οι τοίχοι των εξωτερικών σπιτιών. Σε μερικά σημεία η διάταξη αυτή διασώζεται (φωτο 7). Επίσης σώζονται 5 από τους κυκλικούς πύργους τις περιμέτρου (τα «πυργόπουλα»), από τους οποίους εντοπίσαμε μόνο τους 3 (βλ. ΚΑΤΟΨΗ). Όλοι οι πύργοι ανήκουν σε ιδιώτες.

Ο κεντρικός πύργος της Ελάτας δεν σώζεται. Κατεδαφίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα για να ανεγερθεί στη θέση του η μεγαλόπρεπη εκκλησία της Αγίας Τριάδας που εγκαινιάστηκε το 1902 και η οποία δεσπόζει στο χωριό και στο γύρω τοπίο όντας εντελώς παράταιρη με τον μεσαιωνικό χαρακτήρα του χωριού. (Δεν γνωρίζουμε σε ποια κατάσταση ήταν ο κατεδαφισθείς πύργος, αλλά είναι εξαιρετικά πιθανό να είχε ήδη μισογκρεμιστεί μετά τον σεισμό του 1881.) Κοντά στην Αγία Τριάδα βρίσκεται και η παλιά εκκλησία του οικισμού, ο Άγιος Ιωάννης, που χτίστηκε τον 15ο αιώνα.

Το Όνομα του Κάστρου

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η ονομασία του χωριού οφείλεται στη φράση «ελάτε, ελάτε», που φώναζαν στους κατοίκους των γύρω οικισμών για να σπεύσουν να μπουν στο καστροχώρι προκειμένου να προφυλαχθούν από επαπειλούμενο κίνδυνο (ή ίσως, απλά, επειδή έπεφτε η νύχτα και έκλειναν οι πόρτες).

Πηγές