Μονή Κηπίνας

Παλιό μοναστήρι σε σπηλιά στα Τζουμέρκα, σε απόκρημνη ορθοπλαγιά πάνω από το φαράγγι του Καλαρρύτικου ποταμού (που είναι παραπόταμος του Άραχθου), νότια από το χωριό Καλαρρύτες.

Το μοναστήρι είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, αλλά γιορτάζει την Παρασκευή της Διακαινισίμου, δηλαδή της Ζωοδόχου Πηγής.
Η ονομασία «Κηπίνα» οφείλεται στα περιβόλια που καλλιεργούσαν οι μοναχοί κάτω από το μοναστήρι, δίπλα στο ποτάμι.

Ιστορία

Σύμφωνα με τον Σεραφείμ Ξενόπουλο ή Βυζάντιο (που ήταν Μητροπολίτης Άρτης και Πρεβέζης από το 1864 έως το 1894) η Ιερά Μονή Κηπίνης ιδρύθηκε το 1212 «υπό τινος Αρχιεπισκόπου Γρηγορίου εντός βαθέως μονολίθου σπηλαίου αξίου όντος επισκέψεως και παρατηρήσεως».
Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, το μοναστήρι ίδρυσε μια ομάδα μοναχών που αποχώρησε από τη Μονή Βύλιζας (περί το 1,5 χλμ ανατολικά) όταν διαφώνησαν με την εκλογή του νέου ηγουμένου. Σύμφωνα με την παράδοση, αυτό έγινε το 13ο αιώνα (αν και η ύπαρξη της μονής Βύλιζας χρονολογείται 2-3 αιώνες αργότερα).

Δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για την ιστορία της μονής. Οι τοιχογραφίες και το τέμπλο (που κλάπηκε το 1997) χρονολογούνται από τον 18ο αιώνα και τότε περίπου (18ος-19ος αι.) πρέπει να ήταν η περίοδος ακμής της μονής, που πάντως δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα πλούσιο μοναστήρι.

Η μονή Κηπίνας αναφέρεται από δύο ξένους περιηγητές των αρχών του 19ου αιώνα, που ήταν στην αυλή του Αλή πασά: από τον Άγγλο συνταγματάρχη William Leake και από τον Γάλλο διπλωμάτη François Pouqueville, οι οποίοι έδειξαν ενδιαφέρον κυρίως για το σπήλαιο.

Σήμερα δεν υπάρχουν καλόγεροι στο μοναστήρι. Ο τελευταίος μοναχός πέθανε το 1944.
Πάντως το μοναστήρι δεν είναι έρημο. Οι χώροι έχουν συντηρηθεί και ανακαινιστεί, ενώ τελευταία έχει αξιοποιηθεί τουριστικά και υπάρχει προσωπικό για τη φύλαξη, αλλά και τη λειτουργία του αναψυκτηρίου και του gift shop.

Σήμερα η μονή είναι μετόχι της Ιεράς Μονής Τσούκας, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Ελληνικό του δήμου Βόρειων Τζουμέρκων.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Η μονή Κηπίνας έχει δύο ιδιομορφίες σε σχέση με άλλες «καστροπηλιές» που παρουσιάζονται στον Καστρολόγο:
1) Δεν είναι χτισμένη απλά σε μια βραχοσπηλιά (δηλ. κοιλότητα σε βράχο), αλλά στην είσοδο μιας μεγάλης σπηλιάς.
2) Πέρα από τη φυσική προστασία της θέσης, δεν υπάρχουν άλλα ιδιαίτερα οχυρωματικά στοιχεία εκτός από την ύπαρξη κρεμαστής ξύλινης γέφυρας, η οποία γεφύρωνε ένα κενό μήκους 4 μέτρων μεταξύ του λαξευμένου στον βράχο μονοπατιού και της εισόδου του μοναστηριού.

Το σπήλαιο της Κηπίνας ερευνήθηκε από την πρωτοπόρο της Ελληνικής σπηλαιολογίας Άννα Πετροχείλου τον Νοέμβριο του 1956. Η είσοδος στο σπήλαιο γίνεται από μια ξύλινη πόρτα στον πρόναο, αριστερά του κυρίως ναού. Το μήκος της κύριας γαλαρίας του σπηλαίου είναι 240 μέτρα και το μέγιστο εσωτερικό ύψος 9 μέτρα. Τα πρώτα 20 μέτρα μετά την είσοδο είναι σε πολύ χαμηλό ύψος. Το σπήλαιο ανήκει στον τύπο υπόγειος ποταμός, δηλαδή υπήρξε κοίτη υπόγειου ποταμού.

Τα κτίσματα του μοναστηριού πάντως δεν επεκτείνονται στους εσωτερικό της σπηλιάς, αλλά καταλαμβάνουν τις εξωτερικές κοιλότητες του βράχου, ο οποίος βράχος έχει λαξευτεί για να δημιουργηθούν χώροι. Ειδικά η οροφή του κυρίως ναού έχει σμιλευτεί με επιμέλεια και έχει διαμορφωθεί σε άψογο θόλο. Ο θόλος είναι τοιχογραφημένος με πολύ ενδιαφέρουσες εικόνες του 18ου αιώνα, αλλά, ελλείψει εξαερισμού, είναι πολύ μαυρισμένος.

Κατά το παρελθόν, ένας από τους ηγουμένους την μονής ονόματι Δανιήλ προσπάθησε να επεκτείνει το μοναστήρι σε μιά άλλη σπηλιά που βρίσκεται λίγο πιο ψηλά από την Κηπίνα, στον ίδιο βράχο. Η προσπάθεια εκείνη εγκαταλείφθηκε επειδή η κατασκευή αποδείχθηκε πολύ επικίνδυνη. Υπάρχουν ακόμα ίχνη από τις λαξεύσεις που έγιναν στον βράχο στο πλαίσιο εκείνης της απόπειρας.

Πηγές