Επισκοπικό συγκρότημα Λουλουδιές

Μεγάλο οικιστικό συγκρότημα με οχυρωματικό περίβολο και γωνιακούς πύργους. Πιστεύεται ότι αρχικός σκοπός του ήταν να χρησιμεύσει ως επισκοπική κατοικία και εκκλησιαστικό κέντρο της περιοχής.
Βρίσκεται ανάμεσα σε χωράφια, στη μέση περίπου της απόστασης μεταξύ Κίτρους και Κορινού Πιερίας, δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή, όχι μακριά από τη θάλασσα (που βρίσκεται 3χλμ. ανατολικά).

Εξαιτίας της μορφής του –ορθογώνια κάτοψη με πύργους στις 4 γωνίες– και της εποχής κατά την οποία δημιουργήθηκε –Ύστερη Αρχαιότητα/Πρωτοβυζαντινή Περίοδος–, το συγκρότημα θεωρείται ότι είναι ένα αντιπροσωπευτικό ρωμαϊκό τετραπύργιον (quadriburgium).

Ιστορία

Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, η κατασκευή του τετραπυργίου χρονολογείται κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο, και πιο συγκεκριμένα, προς το τέλος του 5ου μ.Χ. αιώνα.

Η ίδρυση του συγκροτήματος σχετίζεται με την πολιορκία της Θεσσαλονίκης από τους Γότθους το 479 μ.Χ. Προκειμένου να τερματιστεί εκείνη η πολιορκία, ο άρχοντας της Θεσσαλονίκης παραχώρησε 5 πόλεις της Μακεδονίας στους Γότθους. Ανάμεσα σε αυτές τις πόλεις ήταν και η Πύδνα (που αργότερα μετονομάστηκε σε «Κίτρος»). Δεδομένου ότι η Πύδνα ήταν σημαντική πόλη και έδρα επισκόπου, η (προσωρινή όπως αποδείχτηκε) εγκατάσταση των Γότθων ανάγκασε τους κατοίκους να αναζητήσουν άλλον οικισμό και νέα επισκοπική έδρα, και επέλεξαν, κατά τα φαινόμενα, τις Λουλουδιές όπου προϋπήρχε ήδη ο σταθμός Άναμον που αναφέρεται σε ρωμαϊκά οδοιπορικά ως σταθμός στην οδό Θεσσαλονίκης-Δίου.

Σημειωτέον ότι δεν υπάρχουν καθόλου αναφορές από ιστορικές πηγές για το εν λόγω τετραπύργιο ούτε μαρτυρίες που να πιστοποιούν ότι στις Λουλουδιές υπήρχε πράγματι επισκοπική έδρα. Καταλήγουμε όμως σε αυτό το συμπέρασμα εξαιτίας κάποιων ενδείξεων, οι οποίες είναι:
1) Η ύπαρξη επιβλητικών και ασυνήθιστα μεγαλόπρεπων κτισμάτων στο εσωτερικό (της βασιλικής και του κοσμικού μεγάρου) που καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του συγκροτήματος.
2) Η μορφή και διαρρύθμιση του συγκροτήματος, που είναι παρόμοια με άλλες γνωστές οχυρωμένες επισκοπικές έδρες εκείνης της εποχής στα Βαλκάνια και στη Μικρά Ασία.

Φαίνεται, λοιπόν, πως το συγκρότημα ιδρύθηκε λίγο μετά το έτος 479 και μέσα σε διάστημα λίγων ετών κατασκευάστηκε η οχύρωση, η τρίκλιτη βασιλική, το επισκοπικό μέγαρο και τα κτίρια του υπόλοιπου οικισμού.
Η μορφή αυτή διατηρήθηκε για μερικές δεκαετίες, αλλά την εποχή του Ιουστινιανού, στις αρχές του 6ου αιώνα, προστέθηκαν και άλλα οικοδομήματα, όπως αποθήκες, ελαιοτριβείο και οινοποιείο που διέθετε 4 δεξαμενές-λήνους, 2 υπολήνια και 2 αποθήκες κρασιού με 28 πίθους ο καθένας.

Το συγκρότημα υπέστη μεγάλες καταστροφές από σεισμό και πυρκαγιά στα μέσα του 6ου αιώνα. (Περί το 560. Ήταν ο ίδιος σεισμός που επέφερε μεγάλες καταστροφές και στο γειτονικό Δίον.)
Μετά από εκείνη την καταστροφή, το επισκοπικό μέγαρο εγκαταλείφθηκε και ό,τι απέμεινε από τη μεγάλη βασιλική χρησιμοποιήθηκε ως κοιμητηριακός ναός. Από εκείνη την εποχή προέρχονται οι κιβωτιόσχημοι χριστιανικοί τάφοι που ανακαλύφθηκαν.

Τις επόμενες δεκαετίες μετά τον σεισμό ο χώρος βαθμιαία παρήκμασε. Η οχύρωση παραμελήθηκε και αχρηστεύθηκε, το εσωτερικό υποβαθμίστηκε με την προσθήκη νέων αποθηκών και εργαστηρίων, επεκτάθηκε το νεκροταφείο, ενώ οι περισσότεροι κάτοικοι το εγκατέλειψαν, δεδομένου ότι εξέλιπε και ο κίνδυνος από τους βαρβάρους.

Το συγκρότημα εγκαταλείφθηκε οριστικά το αργότερο στα μέσα του 7ου αιώνα, μετά την κάθοδο των Σλάβων, όταν η θέση έγινε πολύ επισφαλής.

Το τετραπύργιο αποκαλύφθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, κατά τις εργασίες κατασκευής ενός νέου τμήματος της σιδηροδρομικής γραμμής Αθηνών-Θεσσαλονίκης, ανάμεσα στους σιδηροδρομικούς σταθμούς Αλυκών Κίτρους και Κορινού. Εξαιτίας αυτής της ανακάλυψης, ο σχεδιασμός της γραμμής άλλαξε ελαφρά και μετατοπίστηκε λίγο πιο δυτικά.
Πάντως η αλλαγή δεν έγινε εγκαίρως γιατί τον Ιούλιο του 1992 ένας εργολάβος πρόλαβε να προκαλέσει ζημιές και να καταστρέψει ένα κομμάτι του αρχαιολογικού χώρου.
Στη συνέχεια, ο ΟΣΕ υιοθέτησε, κατά κάποιο τρόπο, την ανασκαφή και χρηματοδότησε για ένα διάστημα τις αρχαιολογικές έρευνες και τη διαμόρφωση του χώρου για την προστασία των μνημείων.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το συγκρότημα καταλαμβάνει μια έκταση πάνω από 6 στρέμματα εντός περιμέτρου 340 μέτρων περίπου. Η βορειοδυτική γωνία του χώρου κόβεται από τη σιδηροδρομική γραμμή..

Η κάτοψη είναι ορθογώνιο με διαστάσεις 80✖90μ. Διαθέτει μια διπλή πύλη στη νότια πλευρά που προστατεύεται από πύργο που διατηρείται σε επίπεδο θεμελίων. Από τους 4 γωνιακούς πύργους διακρίνονται οι 3 (λείπει ο βορειοδυτικός). Ο καλύτερα σωζόμενος πύργος είναι ο νοτιοανατολικός (φωτο 1) με διαστάσεις περίπου 5✖4 μ.
Το τείχος δεν έχει αποκαλυφθεί σε όλο του το μήκος, αλλά είναι ορατό μεγάλο μέρος του. Το πάχος του είναι 1,10μ. και σώζεται σε χαμηλό ύψος – όπως και οι πύργοι.

Εντός του περιβόλου υπάρχουν ερείπια από διάφορα κτίσματα:
1) μεγάλη τρίκλιτη βασιλική διαστάσεων 35,50✖19μ. με προσκτίσματα εκατέρωθεν του νάρθηκα, τρεις αντηρίδες στην αψίδα, χαρακτηριστικά σταυρόσχημο εγκαίνιο, υψηλούς στυλοβάτες και κιονόκρανα της εποχής του Μεγάλου Θεοδοσίου (δηλ. του τέλους του 5ου αι.).
2) Μεγάλο κοσμικό κτίριο 45✖24μ. με εξαίρεται ψηφιδωτά δάπεδα του 5ου αιώνα (που αποκαταστάθηκαν και επανατοποθετήθηκαν στην αρχική τους θέση). Το κτίριο αυτό κατασκευάστηκε πάνω σε προγενέστερο ρωμαϊκό (μάλλον μιας villa rustica της εποχής της Τετραρχίας).
3) Οκτώ μεγάλοι κτιστοί θολωτοί τάφοι. Ο ένας από αυτούς εικονίζει στο δυτικό τοίχο κόκκινο φυλλοφόρο σταυρό, τον οποίο πλαισιώνουν πέρδικες.
Εκτός από αυτά τα βασικά στοιχεία σώζονται ερείπια από διάφορα άλλα κτίσματα: αποθήκες, φυλακείο, οινοποιείο, λινοί, εργαστήρια κ.λπ.

Στο χώρο έγιναν ανασκαφές μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990. Από τότε δεν φαίνεται να ασχολήθηκε κανείς. Το μέρος είναι περιφραγμένο, με φυλάκιο στην είσοδο, αλλά σε διάφορες απόπειρες για επίσκεψη –πριν από λίγα χρόνια– το βρήκαμε κλειδωμένο. Δεν γνωρίζουμε (στον Καστρολόγο) αν ο χώρος είναι σήμερα επισκέψιμος.

Πηγές