Κάστρο Περιθωρίου

Μικρό κάστρο σε απόκρημνο βράχο στη βόρεια πλευρά του όρους Βαράσοβα Αιτωλοακαρνανίας, νοτιοανατολικά από το χωριό Περιθώρι Ναυπάκτου και σε απόσταση 1,5 χιλμ. νότια από την κοίτη του ποταμού Εύηνου.

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Το κάστρο βρίσκεται σε σημείο που ελέγχει ένα πέρασμα ανάμεσα στον ποταμό Εύηνο και στο βουνό Βαράσοβα. Προφανώς χτίστηκε στο σημείο αυτό για να ελέγχει το πέρασμα από τα δυτικά προς την περιοχή Ναυπάκτου.
Σημειωτέον ότι ο Εύηνος παλιότερα πρέπει να είχε πολύ περισσότερο νερό και το πέρασμα να ήταν πολύ πιο στενό.

Ιστορία

Το κάστρο υπήρξε ένα από τα μικρά φρούρια που επί Ενετοκρατίας προστάτευαν την ευρύτερη περιοχή της Ναυπάκτου.
Η Ναύπακτος και η περιοχή της ήταν υπό ενετική κατοχή από το 1407 μέχρι το 1499, όταν έπεσε στα χέρια των Τούρκων, στις αρχές του Β’ Ενετοτουρκικού πολέμου (1499–1503).

Το κάστρο μπορεί να προϋπήρχε από την Υστεροβυζαντινή περίοδο, όταν η Ναύπακτος ανήκε για μεγάλο διάστημα, μέχρι το 1294, στο Δεσποτάτο του Ηπείρου. Το 1294, ο δεσπότης της Ηπείρου Νικηφόρος Α’ πάντρεψε τη δεύτερη κόρη του Θαμάρ με τον πρίγκιπα του Τάραντα Φίλιππο Α’, γιο τού Ανδεγαυού βασιλιά της Νάπολης Καρόλου Β’ του Χωλού, και η Ναύπακτος μαζί με άλλα κάστρα της δυτικής Ελλάδας δόθηκε προίκα στους Ανδεγαυούς. Η Ναύπακτος υπήχθη τελικά στο βασίλειο της Νάπολης το 1307, όταν ο Κάρολος Β’ ο Χωλός εξεστράτευσε στη δυτική Ελλάδα και κατέλαβε κάποια εδάφη που θεωρούσε ότι του ανήκαν δικαιωματικά, όπως τη Ναύπακτο.

Η εξουσία των Ανδεγαυών κράτησε μέχρι το 1360 όταν τμήματα της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας, μαζί με τη Ναύπακτο, πέρασαν στη δικαιοδοσία του Αλβανού τοπάρχη Γκίνη Μπούα Σπάτα.

Από το 1360 μέχρι το 1407 η Ναύπακτος και η περιοχή της ανήκε στη φάρα των Μπούα (οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι άρχοντες). Αλλά ήταν μια εποχή κοσμογονικών αλλαγών και εξωτερικών απειλών (βασικά, από τους Οθωμανούς). Το 1407 ο τότε τοπάρχης Παύλος Μπούας βλέποντας ότι δεν θα μπορούσε να κρατήσει για πολύ τη Ναύπακτο, την πούλησε στους Ενετούς (που έσπευσαν να προλάβουν μια συμφωνία του Μπούα με τους Τούρκους) για 1500 χρυσά δουκάτα. Έτσι ξεκίνησε η Α’ περίοδος Ενετοκρατίας για τη Ναύπακτο που κράτησε 92 χρόνια, μέχρι το 1499. Ας σημειωθεί ότι οι Ενετοί είχαν ήδη ναυτεμπορική παρουσία στη Ναύπακτο, τουλάχιστον από το 1390.

Οι Ενετοί, πέρα από τις εντατικές εργασίες κατασκευής και ανακατασκευής της οχύρωσης του κάστρου της Ναυπάκτου, ασχολήθηκαν και με κάποια άλλα κάστρα στην περιοχή. Την ύπαρξη αυτών των ενετικών κάστρων γνωρίζουμε από αναφορά του 1498, όταν οι Τούρκοι ήταν προ των πυλών.

Συγκεκριμένα, ο Ενετός αξιωματούχος (sindico) Piero Sanudo συνέταξε αναφορά η οποία διασώθηκε επειδή καταχωρήθηκε από τον χρονικογράφο της Βενετίας Marin Sanudo (1466-1536) στα Diarii, τα ημερολόγια, δηλαδή, όπου ο εν λόγω πατρίκιος κατέγραφε διάφορα γεγονότα της εποχής του.
Στην αναφορά, που φέρει ημερομηνία 1 Δεκεμβρίου, πλέκεται το εγκώμιο του εκλιπόντος προνοητή (rettore e provveditor) Viaro, που είχε πεθάνει το προηγούμενο καλοκαίρι, έχοντας κάνει σημαντικά οχυρωματικά έργα στη Ναύπακτο.

Σε αυτήν την αναφορά του 1498 ο Piero Sanudo επισημαίνει ότι στην περιοχή υπάρχουν 4 σημαντικά κάστρα (castelli) που τα χαρακτηρίζει κλειδιά της Ναυπάκτου (chiavi di Lepanto) που θα βοηθήσουν στην άμυνα απέναντι στην Οθωμανική απειλή: ο Γαλατάς (Galata), το Βρωμιάρι (Vromiari), το Νεόκαστρο (Neokastro) και το κάστρο της παρούσας σελίδας, το Περιθώριο (Peritorio). (Σημειωτέον ότι διασώζονται ερείπια οχυρώσεων σε τουλάχιστον 2 από αυτά εκτός από το Περιθώρι: στο Βρωμιάρι και στο Νεόκαστρο, τα οποία δεν υπάρχουν ακόμα στον Καστρολόγο.)

Ο Piero Sanudo είχε στείλει τον ιππότη Zuan Moscho να ελέγξει την κατάσταση αυτών των κάστρων. Ο Moscho (που μάλλον ήταν Έλληνας) εξετέλεσε την αποστολή και επιστρέφοντας έδωσε προφορικά την αναφορά του στις 18 Νοεμβρίου 1498. Για το κάστρο του Περιθωρίου κατέγραψε την κακή κατάσταση των τειχών, την αχρηστευμένη δεξαμενή, την έλλειψη πολεμοφοδίων και το χαμηλό ηθικό της μικρής και απλήρωτης φρουράς.

Η Ναύπακτος παραδόθηκε στον Βαγιαζήτ Β’ το 1499. Επί Τουρκοκρατίας το κάστρο Περιθωρίου δεν πρέπει να χρησιμοποιήθηκε. Η Ναύπακτος γνώρισε και μια δεύτερη περίοδο Ενετοκρατίας το διάστημα 1687-1699, αλλά δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι το κάστρο Περιθωρίου ενεργοποιήθηκε σε αυτή τη σύντομη Β’ Ενετοκρατία.

Το κάστρο λοιπόν χρησιμοποιήθηκε σίγουρα κατά τον 15ο αιώνα από τους Ενετούς. Δεν γνωρίζουμε αν προϋπήρχε από παλαιότερα. Η κατασκευή του δεν θυμίζει βυζαντινό κάστρο (αλλά ούτε και ενετικό). Θα το χαρακτηρίσουμε με επιφύλαξη «Ενετικό».

Σημειωτέον ότι το βουνό Βαράσοβα (υψ. 917μ.) αποκαλείται και «Άγιο Όρος της Αιτωλίας» επειδή μετά τον 10ο αιώνα υπήρχε εκεί πλήθος από ασκηταριά και μικρά μοναστήρια (έχουν καταμετρηθεί 72). Δεν αποκλείεται η ύπαρξη του κάστρου να συνδέεται με τη μοναστική κοινότητα (οπότε ίσως να υπήρχε πριν τον 15ο αιώνα) αλλά δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες επ’ αυτού.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Το κάστρο βρίσκεται στο πλάτωμα της κορυφής ενός απόκρημνου βράχου. Καταλαμβάνει μια έκταση γύρω στο 1,5 στρέμμα εντός περιμέτρου 140 μέτρων περίπου.
Λόγω της μορφολογίας του εδάφους και της φυσικής προστασίας του βράχου, φαίνεται πως δεν υπήρχαν τείχη σε όλες τις πλευρές.
Το τείχος που σώζεται σήμερα καλύπτει την ανατολική και τη βορειοανατολική πλευρά του κάστρου σε συνολικό μήκος περί τα 70μ. Δεν (μας) είναι σαφές αν αρχικά υπήρχε τείχος και στις υπόλοιπες πλευρές.

Πηγές