Αρχαία Θήρα

Αρχαία Θήρα ονομάζεται η πόλη, τα εκτεταμένα ερείπια της οποίας βρίσκονται στην κορυφή του Μέσα Βουνού που δεσπόζει στη νοτιοανατολική ακτή της Σαντορίνης, νότια από το Καμάρι.
Ήταν αρχαία πόλη που κατοικήθηκε μέχρι τη Μεσοβυζαντινή περίοδο. Η οχύρωσή της ήταν κυρίως βυζαντινή.

Ιστορία

Η Αρχαία Θήρα ιδρύθηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. και σε αντίθεση με άλλες οχυρωμένες πόλεις εκείνης της περιόδου δεν είχε ακρόπολη στο ψηλότερο σημείο. Δεν χρειαζόταν λόγω της απόκρημνης θέσης της. Επίσης, αρχικά, η αρχαία πόλη δεν είχε καλά καλά ούτε τείχος, μόνο κάποιες οχυρώσεις σε επιλεγμένα σημεία.

Η ανθρώπινη παρουσία στο νησί της Θήρας τεκμηριώνεται ήδη από τη Νεολιθική εποχή (μέσα 5ης χιλιετίας π.Χ.), με σημαντικότερο κέντρο τον οικισμό στο Ακρωτήρι, ο οποίος καταστράφηκε από τη σφοδρή ηφαιστειακή έκρηξη του 17ου αι. π.Χ.
Μετά από αιώνες ερήμωσης, το νησί κατοικήθηκε συστηματικά από τον 8ο αι. π.Χ., όταν Δωριείς άποικοι από τη Σπάρτη, με αρχηγό τον Θήρα, ίδρυσαν την πόλη στο Μέσα Βουνό.
Κατά τους κλασικούς χρόνους, η Θήρα υπήρξε μέλος τόσο της Α' όσο και της Β' Αθηναϊκής Συμμαχίας, ενώ περιήλθε για λίγο και στη σφαίρα επιρροής της Σπάρτης.

Μετά το 288 π.Χ. η Θήρα έγινε κτήση των Πτολεμαίων και μετατράπηκε σε σημαντική ναυτική βάση του ελληνιστικού βασιλείου της Αιγύπτου. Οι Πτολεμαίοι εγκατέστησαν στο νησί φρουρά και το οργάνωσαν ως στρατηγικό, διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο. Η περίοδος της μακράς πτολεμαϊκής κυριαρχίας, η οποία διήρκεσε έως το 145 π.Χ., αποτέλεσε την εποχή της μεγαλύτερης ακμής της Αρχαίας Θήρας. (Σημειωτέον ότι το μόνο άλλο μερος στην Ελλάδα που υπήρχε πτολεμαϊκή βάση την ίδια περίοδο ήταν τα Μέθανα.)

Σε αυτήν την περίοδο η πόλη απέκτησε τη μορφή που σε μεγάλο βαθμό διατηρεί έως σήμερα (όσον αφορά τον αστικό ιστό, όχι την οχύρωση). Η έντονη οικοδομική δραστηριότητα οδήγησε στη διαμόρφωση των μεγάλων οικοδομικών νησίδων και στην κατασκευή των ανδήρων που καθόρισαν την πολεοδομική της εικόνα. Πάνω στα νέα αυτά άνδηρα ανεγέρθηκαν ευρύχωρες κατοικίες, συχνά με περιστύλιο, ενώ η κατοικημένη περιοχή επεκτάθηκε πέρα από την αρχική, προστατευμένη ζώνη γύρω από την Αγορά.
Η Αγορά διευρύνθηκε και ανεγέρθηκαν πολυάριθμα δημόσια οικοδομήματα. Οι χώροι λατρείας πολλαπλασιάστηκαν και ιδρύθηκαν ιερά αφιερωμένα σε ξένες θεότητες και στους Πτολεμαίους βασιλείς.

Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, η Θήρα υπαγόταν διοικητικά στην επαρχία της Ασίας. Στα μέσα περίπου του 3ου αιώνα μ.Χ. φαίνεται ότι υπέστη επιδρομή γοτθικών φύλων, ενώ λίγο αργότερα, στο πλαίσιο των διοικητικών μεταρρυθμίσεων του Διοκλητιανού, εντάχθηκε στη νεοσύστατη «Επαρχία των Νήσων», μαζί με το μεγαλύτερο μέρος των Κυκλάδων.
Πάντωςαπό τον 1ο-2ο αι. μ.Χ. η οικοδομική δραστηριότητα στην Αρχαία Θήρα περιορίζεται αισθητά χωρίς ωστόσο να σταματά εντελώς (κατασκευάζονται δημόσια λουτρά και γίνονται εκτεταμένες επισκευές). Παράλληλα, αναπτύχθηκαν και άλλοι οικισμοί στο νησί, σε πιο ευπρόσιτες θέσεις, εξέλιξη που κατέστη δυνατή χάρη στην Pax Romana.

H ανάπτυξη άλλων, πιο εύκολων για τη διαβίωση οικισμών και η μείωση της στρατηγικής σημασίας της θέσης της Αρχαίας Θήρας οδήγησε σε σταδιακή παρακμή της πόλης από τον 3ο αι. μ.Χ. Η κατοίκηση, ωστόσο, συνεχίστηκε και κατά τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους (4ος-6ος αι. μ.Χ.), περίοδο κατά την οποία ιδρύθηκαν δύο βασιλικές.
Εξάλλου η πόλη συμπεριλαμβάνεται και στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους (τον κατάλογο των βυζαντινών πόλεων στα μέσα του 6ου αιώνα) ως «Θήρα» και ως μία από τις πόλεις της επαρχίας Νήσων.

Από τα μέσα περίπου του 7ου αιώνα, η Αρχαία Θήρα, όπως και πολλοί άλλοι παραθαλάσσιοι οικισμοί του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου, βρέθηκε αντιμέτωπη με τις επιδρομές των Σαρακηνών. Η ανασφάλεια που προκλήθηκε φαίνεται ότι οδήγησε σε μια προσπάθεια επανακατοίκησης και επαναχρησιμοποίησης της παλαιάς πόλης, η οποία μπορούσε να προσφέρει ένα φυσικά οχυρό καταφύγιο στον πληθυσμό. Την περίοδο αυτή –7ο με 8ο αιώνα μ.Χ.– κατασκευάστηκε το μεγαλύτερο μερος της οχύρωσης που βλέπουμε σήμερα ατην Αρχαία Θήρα. Παράλληλα, ιδρύθηκε ο ναός του Αγίου Στεφάνου (φωτο 4,7,8) πάνω στα ερείπια μιας από τις παλαιοχριστιανικές βασιλικές, ενώ ανάμεσα στα μισοερειπωμένα αρχαία κτίρια δημιουργήθηκε πλήθος πρόχειρων καταλυμάτων, κατασκευασμένων κυρίως από αρχαίο οικοδομικό υλικό.

Τονίζουμε ότι οι επεμβάσεις που έγιναν τότε στην οχύρωση δεν ήταν απλά «μπαλώματα» και πρόχειρες προσθήκες στα αρχαία τείχη, όπως συνέβη με άλλα αρχαία κάστρα που επαναχρησιμοποιήθηκαν κατά την Βυζαντινή περίοδο. Αντίθετα πρόκειται για ανέγερση νέων τειχών και εκτεταμένες ανακατασκευές (άτεχνες ίσως σε σχέση με τις αρχαίες, αλλά πάντως εκτεταμένες).

Η Αρχαία Θήρα πρέπει να εγκαταλείφθηκε τον 8ο αιώνα, μετά από τη μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη του 726 μ.Χ., η οποία κάλυψε τα κτίσματα με στρώμα κίσσηρης. Ωστόσο, η χρονολόγηση της οριστικής εγκατάλειψης δεν είναι απολύτως βέβαιη, δεδομένου ότι κατά τις πρώτες ανασκαφές στον χώρο, που πραγματοποιήθηκαν από Γερμανούς αρχαιολόγους, βρέθηκε κρυμμένος θησαυρός (!) με νομίσματα της εποχής του αυτοκράτορα Θεοφίλου, καθώς και άλλα νομίσματα των αρχών του 9ου αιώνα. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι υπήρχε ακόμη κάποια μορφή ανθρώπινης παρουσίας στην Αρχαία Θήρα τουλάχιστον έως τις αρχές ή και τα μέσα του 9ου αιώνα, πιθανώς με περιορισμένο και κυρίως στρατιωτικό χαρακτήρα.

Πάντως από τα τέλη του 9ου αιώνα και μετά δεν υπάρχουν πλέον ιστορικά στοιχεία για την κατοίκηση της αρχαίας Θήρας ενώ και τα αρχαιολογικά δεδομένα συνηγορούν στην υπόθεση ότι η πόλη εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά από την περίοδο αυτή. Η κατοίκηση βέβαια στο υπόλοιπο νησί συνεχίστηκε, αλλά σε οικισμούς στο εσωτερικό και σε πιο προστατευμένα σημεία.

Μερικούς αιώνες αργότερα, επί Ενετοκρατίας (όταν η Σαντορίνη ήταν μέρος του ενετικού Δουκάτου του Αιγαίου) έγινε ανακατασκευή του ναού του Αγίου Στεφάνου (φωτο 7,8) και κατασκευάστηκε και δεύτερο κλίτος στην εκκλησία. Ήταν μια συνήθης πρακτική εκείνης της εποχής, στα ενετοκρατούμενα νησιά του Αιγαίου και στην Κρήτη, να κατασκευάζονται διπλοί ναοί για να εκκλησιάζονται μαζί και χώρια Ορθόδοξοι και Καθολικοί.

Στην Αρχαία Θήρα έγιναν εκτεταμένες ανασκαφές των Γερμανών υπό την διεύθυνση (και με προσωπική δαπάνη) του Hiller von Gaertringen στις αρχές του 20ου αιώνα, οι οποίες αποκατέστησαν τον οικοδομικό ιστό της πόλης και αποκάλυψαν την οχύρωσή της.
Ευρήματα των ανασκαφών εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο στα Φηρά.
Κατά τα έτη 2003-2008, η ΚΑ΄ Εφορεία Προϊστορικών-Κλασικών Αρχαιοτήτων υλοποίησε στον αρχαιολογικό χώρο το έργο «Διαμόρφωση-Ανάδειξη Αρχαιολογικού Χώρου Αρχαίας Θήρας» (2003-2008), προϋπολογισμού 1.760.821,71 ευρώ.

Η Αρχαία Θήρα αποτελεί κηρυγμένο και οριοθετημένο αρχαιολογικό χώρο σύμφωνα με το ΦΕΚ 108/Α.Α.Π./ 13.06.2016.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Η επιλογή της θέσης της Αρχαίας Θήρας στο Μέσα Βουνό, σε υψόμετρο περίπου 365-369 μέτρων, υπαγορεύτηκε από στρατηγικούς λόγους, καθώς το σημείο αποτελούσε εξαιρετικό παρατηρητήριο στο Αιγαίο. Πρόκειται για φυσικό οχυρό, καθώς οι απότομες πλαγιές του βουνού προσέφεραν άμεση προστασία, γεγονός που αρχικά κατέστησε περιττή την οικοδόμηση ισχυρού αμυντικού τείχους.

Η πόλη εκτείνεται στην επιμήκη ράχη του λόφου, με κύριο άξονα μια οδό που τη διατρέχει κατά το μήκος της. Στα απόκρημνα, στενά ή εκτεθειμένα στους ανέμους άκρα της φιλοξενούνται τόποι λατρείας, ενώ στο σχετικά απάνεμο και ευρύτερο κεντρικό τμήμα της αναπτύσσεται η κατοικημένη περιοχή.

Οι πιο παλιές οχυρώσεις στον χώρο είναι λίγα κατάλοιπα τειχών και φυλακίων στη νότια και στη νοτιοδυτική πλευρά που χρονολογούνται από την Ελληνιστική περίοδο και πιο συγκεκριμένα από την περίοδο της πτολεμαϊκής κατοχής.

Το μεγαλύτερο μέρος των αμυντικών τειχών προστέθηκαν αργότερα, κυρίως στον 7ο και 8ο αιώνα μ.Χ. Η πόλη αρχικά ήταν περιορισμένη στην κορυφή του Μέσα Βουνού, αναπτυσσόμενη σε πλάτωμα μήκους περίπου 810μ. και μέγιστου πλάτους 210μ. Ο βυζαντινός περίβολός της ωστόσο προστάτευε ολόκληρο τον λόφο, καθώς περιελάμβανε και τις πηγές νερού που υπήρχαν σε αυτόν, ώστε σε συνδυασμό με τις κινστέρνες συλλογής ομβρίων να εξασφαλίζεται η επάρκεια σε πόσιμο νερό.

Τα τείχη, η κατασκευή των οποίων από ημιλαξευμένες πέτρες δεν είναι υψηλής ποιότητος, εδράζονται πάνω στον βράχο και η χάραξή τους αξιοποιεί στο έπακρο την φυσική οχύρωση της θέσης, καθώς τα τείχη καλύπτουν κενά ανάμεσα στα απότομα βράχια του λόφου, καθιστώντας το κάστρο απρόσιτο.
Η βασική πρόσβαση στο κάστρο βρίσκεται στα ΒΔ, από την Σελλάδα, απ’ όπου ξεκινάει ο κεντρικός δρόμος που διασχίζει την Αγορά της Αρχαίας Θήρας. Στο σημείο αυτό βρίσκεται η μοναδική πύλη εισόδου στο κάστρο. Η πύλη εισόδου αποτελεί ανακατασκευή παλαιότερης στην ίδια θέση, όπως προκύπτει από την τοιχοποιία της, με την ευρεία χρήση ασβεστοκονιάματος.

Τα τείχη ενισχύονταν με πύργους και θλάσεις, όπου το απαιτεί η μορφολογία του εδάφους.

Οι πρωτοβυζαντινές οικίες της Αρχαίας Θήρας αποτελούν καταλύματα μικρών σχετικά διαστάσεων, κτισμένα σχετικά πρόχειρα και με εκτενή χρήση του αρχαίου οικοδομικού υλικού.

Σημαντικά σημεία της Αρχαίας Θήρας είναι η Αγορά, το ιερό του Αρτεμιδώρου (του μεγαλύτερου αρχαίου ονειροκρίτη), ο ναός του Διονύσου, το ιερό του Καρνείου Απόλλωνος, η Βασιλική Στοά, το Θέατρο, το ιερό των Αιγυπτίων θεών και το νεκροταφείο.

Πηγές