Οχυρώσεις στο Βίδο

Το Βίδο είναι ένα κατάφυτο νησάκι 538 στρεμμάτων απέναντι από το λιμάνι της Κέρκυρας προς τα βόρεια, σε απόσταση μικρότερη του ενός μιλίου.

Η επίσημη ονομασία του νησιού είναι (η) Πτυχία. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, το νησί είναι ακατοίκητο, αν και το καλοκαίρι υπάρχει τουριστική δραστηριότητα, άρα, λογικά, κατά τους θερινούς μήνες είναι κατοικημένο.

Το Βίδο παλιά είχε ισχυρή οχύρωση, που σκοπό είχε την προστασία της Κέρκυρας. Η οχύρωση αποτελούνταν βασικά από 3 ισχυρά φρούρια που ήταν όλα κατασκευές του 19ου αιώνα:
1) το οχυρό Wellington (Ουέλινγκτον),
2) το οχυρό George (Γεώργιος) και
3) το οχυρό Schulenburg ή πύργος Maitland (Σούλενμπουργκ/Μέτλαντ).
Εκτός από τα κύρια φρούρια, σε τουλάχιστον 9 παράκτια σημεία του νησιού υπήρχαν και πυροβολεία (πλατφόρμες για κανόνια).

Τα πρώτα έργα οχύρωσης έγιναν από τους Ενετούς τον 18ο αιώνα, συνεχίστηκαν από τους Γάλλους στις αρχές του 19ου αιώνα και ολοκληρώθηκαν από τους Βρετανούς μέχρι τα μέσα του ίδιου αιώνα,

Μετά την ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα, οι Βρετανοί, πριν την αποχώρησή τους, το 1864, ανατίναξαν όλες τις οχυρώσεις στο Βίδο. Σήμερα σώζονται ίχνη μόνο από τα φρούρια – βασικά μπάζα που δημιουργήθηκαν από τις εκρήξεις. Σε ελάχιστα σημεία διακρίνονται ακόμα τείχη, ενώ έχουν διασωθεί και κάποιες δεξαμενές και πυροβολεία.

Το Όνομα του Κάστρου

Το Βίδο ονομαζόταν κατά την Αρχαιότητα «Πτυχία». Με αυτό το όνομα αναφέρεται από τον Θουκυδίδη στην ιστορία του για τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Την Πτυχία την αναφέρουν και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Στέφανος ο Βυζάντιος που την περιλαμβάνει στο γεωγραφικό λεξικό του 5ου αι. μ.Χ.με τον τίτλο Εθνικά. (Πάντως δεν είναι απολύτως βέβαιο ότι η αρχαία Πτυχία ταυτίζεται με το σημερινό Βίδο· είναι όμως το πιο πιθανό.)

Κατά τη Μεσοβυζαντινή περίοδο φαίνεται ότι το Βίδο ονομαζόταν «Νησί του Αγίου Στεφάνου», λόγω της εκκλησίας του Αγίου Στεφάνου που υπήρχε στο νησί ήδη από τον 8ο αι. Η ονομασία αυτή διασώζεται σε ανδηγαυικό έγγραφο του 1322 όπου αναφέρεται ως «Insula Santi Stephani».

Το 1383 το νησί πέρασε στην κυριότητα του Ενετού γαιοκτήμονα Pietro Malipiero, από τον οποίο κληροδοτήθηκε στον γιο του Guido Malipiero εξαιτίας του οποίου το νησί άρχισε να αποκαλείται από τους Κερκυραίους «Νησί του Μαλιπιέρο» και «Νησί του Γκίντο». Από αυτή τη δεύτερη παραλλαγή προέκυψε, εκ παραφθοράς, η ονομασία «Βίδο».

Πολύ αργότερα, όταν το 1804 οι Γάλλοι κατέλαβαν την Κέρκυρα, ονόμασαν το Βίδο «Νησί της Ειρήνης» (Ile de la Paix), ονομασία που δεν έπιασε.

Οι Βρετανοί στα έγγραφά τους και στους χάρτες τους, κατά το διάστημα κυριαρχίας τους στα Επτάνησα (1814-1864), αποκαλούσαν το Βίδο «Φρούριο Αγίου Γεωργίου» (Fort St. George), αλλά στην πράξη διατηρήθηκε η ονομασία Βίδο.

Το 1949 το νησί μετονομάστηκε επισήμως σε «Πτυχία» και με αυτήν τη –μη χρησιμοποιούμενη– ονομασία περιλαμβάνεται στα τοπωνύμια του Υπουργείου Εσωτερικών.

Ιστορία

Εννοείται πως η ιστορία του νησιού συμβαδίζει με την ιστορία της Κέρκυρας, που από την Υστεροβυζαντινή περίοδο και μετά έχει, εν συντομία, ως εξής:

Το 1207, στον απόηχο της πτώσης της Κωνσταντινούπολης, οι Ενετοί έγιναν για πρώτη φορά κύριοι της Κέρκυρας, την οποία όμως έχασαν το 1213 από τον δεσπότη Μιχαήλ Α’ Άγγελο Δούκα της Ηπείρου. Έτσι η Κέρκυρα παρέμεινε για μερικές δεκαετίες μέρος του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Το 1257 δόθηκε ως προίκα στον Μανφρέδο της Σικελίας (γαμπρό του Μιχαήλ Β’) και το 1267 κυριεύθηκε από τον Κάρολο ντ’ Ανζού και έγινε κτήση των Ανδεγαυών και του Βασιλείου της Νάπολης. Παρέμεινε σε αυτό το καθεστώς για περισσότερα από 100 χρόνια.

Το 1381 το βασίλειο της Νάπολης έχασε την Κέρκυρα από τον Ιάκωβο του Μπω, διεκδικητή του θρόνου του Πριγκιπάτου της Αχαΐας.

Η Ενετοκρατία στην Κέρκυρα άρχισε το 1386, όταν οι κάτοικοι, μετά από μια περίοδο ακυβερνησίας και αβεβαιότητας που ακολούθησε τον θάνατο του Ιακώβου του Μπω, επέλεξαν να δηλώσουν υποτελείς στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας.
Έντεκα χρόνια μετά, η Βενετία εξασφάλισε και τυπικά τη νέα της κτήση πληρώνοντας στο βασιλιά της Νάπολης 30.000 δουκάτα.

Η Κέρκυρα δεν γνώρισε ποτέ τον τουρκικό ζυγό, παρόλο που οι Οθωμανοί προσπάθησαν αρκετές φορές: το 1431, το 1537 (υπό τον τρομερό Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα), το 1571, το 1573, το 1716. Κάθε φορά οι Οθωμανοί λεηλατούσαν το νησί, αλλά στάθηκε αδύνατο να καταλάβουν τα κάστρα.
Ιδιαίτερη αίσθηση έκανε σε όλη την Ευρώπη η πολιορκία του 1716, όταν μια μεγάλη δύναμη Τούρκων πολιόρκησε το νησί, αλλά Ενετοί και Κερκυραίοι υπό την ηγεσία του Γερμανού στρατάρχη (στην υπηρεσία της Βενετίας) Johann Matthias von der Schulenburg (Σούλενμπουργκ) κατόρθωσαν να τους αποκρούσουν.

Η Ενετοκρατία κράτησε πάνω από 400 χρόνια, μέχρι το 1797, όταν η Δημοκρατία της Βενετίας καταλύθηκε από τον Ναπολέοντα. Τότε η Κέρκυρα πέρασε για λίγο στα χέρια των Γάλλων με τη συνθήκη του Campo Formio.
Το 1799 μετά από τετράμηνη πολιορκία οι Ρώσοι, που είχαν συμμαχήσει με τους Τούρκους, έγιναν οι νέοι κυρίαρχοι και δημιούργησαν ένα νέο ανεξάρτητο κράτος υπό την προστασία τους, την Επτάνησο Πολιτεία.
Το 1807 με τη Συνθήκη του Τιλσίτ, η Ρωσική Αυτοκρατορία παραχώρησε τον έλεγχο των νησιών ξανά στη Γαλλία. Το 1814, έφυγαν οι Γάλλοι και ήρθαν οι Βρετανοί, όταν με τη συνθήκη των Παρισίων ιδρύθηκε ένα νέο μόρφωμα, το κράτος των Ιονίων Νήσων υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας.
Πρώτος Βρετανός Αρμοστής ορίστηκε ο Sir Thomas Maitland, ο οποίος ήταν συγχρόνως και κυβερνήτης της Μάλτας.

Με τη συνθήκη του Λονδίνου του 1863 συμφωνήθηκε η ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Η Κέρκυρα ανακηρύχθηκε με αυτή τη συνθήκη ανοχύρωτη πόλη, ώστε καμιά άλλη Μεγάλη Δύναμη να μην έχει το δικαίωμα να τη διεκδικήσει. Για αυτό η συνθήκη προέβλεπε την καταστροφή όλων των οχυρώσεων.
Πράγματι, οι Βρετανοί πριν την αποχώρησή τους προετοίμαζαν την ανατίναξη όλων των φρουρίων και των οχυρών, αλλά τελικά μετά από έντονες διαμαρτυρίες των ντόπιων και μετά από διπλωματικές ενέργειες του Χαριλάου Τρικούπη, καταστράφηκε ένα μέρος μόνο της δυτικής οχύρωσης της πόλης της Κέρκυρας, ενώ γλύτωσαν τον Παλιό και το Νέο Φρούριο.
Δεν γλύτωσαν όμως οι οχυρώσεις στο Βίδο που καταστράφηκαν ολοσχερώς.

Το Βίδο δεν είχε οχυρωθεί ούτε κατά την Αρχαιότητα ούτε κατά την Βυζαντινή περίοδο ούτε επί Ενετοκρατίας.
Μόνο μετά τη μεγάλη πολιορκία του 1716, όταν πλέον τα κανόνια είχαν αποκτήσει μεγαλύτερο βεληνεκές, έγινε αντιληπτή η στρατηγική σημασία της νησίδας για την άμυνα της Κέρκυρας.
Έτσι το 1727, κατόπιν προτροπής του στρατάρχη Σούλενμπουργκ, σχεδιάστηκε οχύρωση του νησιού με συνεχές τείχος γύρω από τις ακτές του. Το σχέδιο αυτό δεν υλοποιήθηκε εκτός από ένα εξαγωνικό οχυρό σε μια χερσόνησο της βορειοδυτικής πλευράς, που κατασκευάστηκε μετά το 1735 και ονομάστηκε Οχυρό Σούλενμπουργκ.

Όταν οι Γάλλοι ήρθαν για πρώτη φορά στα Επτάνησα, μετά τη συνθήκη του 1797, θεώρησαν ζωτικής σημασίας το Βίδο και τοποθέτησαν εκεί 450 στρατιώτες και 40 κανόνια. Εγκατέστησαν το στρατηγείο τους στο οχυρό Σούλεμπουργκ και πολύ σύντομα κατασκεύασαν τα πρώτα οχυρώματα. Τότε αποψιλώθηκε το νησί (που μέχρι τότε είχε καλλιέργειες με ελιές και αμπέλια) και γκρεμίστηκε ο βυζαντινός ναός του Αγίου Στεφάνου.
Όμως οι Γάλλοι δεν πρόλαβαν να υλοποιήσουν τα οχυρωματικά τους σχέδιά για το Βίδο, καθώς επενέβησαν στην Κέρκυρα οι Ρώσοι σε συμμαχία με τους Τούρκους. Ένας μεγάλος στόλος από ρωσικά και τουρκικά πλοία πολιόρκησε την Κέρκυρα με επικεφαλής τον Ρώσο ναύαρχο Ουσακώφ. Το Βίδο τότε θεωρήθηκε το κλειδί άμυνας της Κέρκυρας και μετά από 4 μήνες εχθροπραξιών, η τελική επίθεση επικεντρώθηκε εκεί. Στις 18 Φεβρουαρίου 1799, ο Ουσακώφ διέταξε γενική επίθεση στο Βίδο και μετά από σφοδρό κανονιοβολισμό αποβίβασε 2.159 στρατιώτες σε τρεις όρμους. Μετά από τρίωρη μάχη, η γαλλική άμυνα κατέρρευσε. Επακολούθησε σφαγή των αιχμαλώτων από τους Τούρκους. Μετά από αυτή την εξέλιξη, ο Γάλλος στρατηγός Chabot συνθηκολόγησε και εγκατέλειψε με τα υπολείμματα του στρατού του την Κέρκυρα.

Όταν οι Γάλλοι ήρθαν στην Κέρκυρα για δεύτερη φορά, το 1807, βρήκαν στο Βίδο εννέα παράκτια πυροβολεία που είχαν κατασκευάσει οι Ρώσοι, ορισμένα σε θέσεις παλαιότερων γαλλικών, όπως φαίνεται σε χάρτες της εποχής.
Οι Γάλλοι έχοντας τη δυσάρεστη εμπειρία της πολεμικής περιπέτειας του 1799, ξεκίνησαν αμέσως σχεδίαση ισχυρών οχυρών στο Βίδο.
Ο ίδιος ο αυτοκράτορας Ναπολέων ενέκρινε τα οχυρωματικά σχέδια. Η εκτέλεση του έργου ανατέθηκε στον στρατηγό Guillaume-Henri Dufour. Κατασκευάστηκαν τότε τρία ισχυρά οχυρά: Το πρώτο, στη δυτική πλευρά της κορυφογραμμής, ονομάστηκε Redoute Napoleon (προπύργιο Ναπολέων) και συνδέθηκε υπογείως με ένα άλλο οχυρό στην ανατολική πλευρά της κορυφογραμμής με την ονομασία Redoute du Signal. Το παλιότερο Οχυρό Σούλενμπουργκ στη βορειοδυτική πλευρά του νησιού επισκευάστηκε και ενσωματώθηκε στο νέο αμυντικό δίκτυο.

Το σκηνικό άλλαξε ξανά το 1815 όταν ήρθαν οι Άγγλοι. Οι γαλλικές οχυρώσεις είχαν σχεδόν αποπερατωθεί (αν και άγνωστο σε ποιο βαθμό), αλλά για τους Άγγλους οι οχυρώσεις αυτές δεν ήταν πλέον αρκετά ισχυρές για να αντιμετωπίσουν τα όπλα νέας τεχνολογίας. Για το λόγο αυτό αποφασίστηκε η κατασκευή νέων οχυρώσεων σε αντικατάσταση των παλαιότερων οχυρώσεων που έπρεπε να κατεδαφιστούν. Γλύτωσαν μόνο μερικά σημεία όπως ένα τμήμα τείχους από το οχυρό Σούλενμπουργκ και κάποια από τα παράκτια πυροβολεία.

Η σχεδίαση των νέων οχυρώσεων στο Βίδο εγκρίθηκε τον Ιανουάριο του 1825 με προϋπολογισμό 180.000 λίρες. Η έναρξη του έργου έγινε αμέσως υπό άκρα –και ασυνήθιστη για την εποχή– μυστικότητα. Η κατασκευή συνεχίστηκε τουλάχιστον μέχρι το 1836 και αφού μεσολάβησαν κάποιες καθυστερήσεις και αμφισβητήσεις για τη σκοπιμότητα του έργο. Το πρωτόκολλο παράδοσης υπογράφηκε το 1841.

Στο τέλος, 3 νέα ισχυρά και μοντέρνα οχυρά υπήρχαν στη θέση των τριών παλαιότερων γαλλικών: Στο ανατολικό άκρο της κορυφογραμμής, στη θέση του Redoute du Signal κατασκευάστηκε ένα μεγάλο,εντυπωσιακό, πενταγωνικό φρούριο σε σχήμα βεντάλιας με το όνομα Fort George (Οχυρό Γεώργιος) προς τιμήν του Βασιλιά της Αγγλίας Γεωργίου Δ’. Στο άλλο άκρο της κορυφογραμμής, το Redoute Napoleon αντικαταστάθηκε από το Lunette Wellington, ένα ημισελινοειδές οχυρό που ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Δούκα του Wellington νικητή στο Βατερλώ και υπουργού Πολέμου της Αγγλίας εκείνη την εποχή. Το παλιό Οχυρό Σούλενμπουργκ κατεδαφίστηκε και στη θέση του αναγέρθηκε ένας νέος πύργος τύπου Martello (φωτο 12), με τέσσερα κανόνια στο τετράλοβο δώμα της κορυφής του) ο οποίος ονομάστηκε Maitland tower προς τιμήν του τότε Βρετανού Αρμοστή. Ο πύργος είχε διάμετρο 20μ. ύψος 12μ. και περιβαλλόταν από τάφρο βάθους 4,4μ. Στη βόρεια πλευρά του πύργου προς της απόκρημνη πλαγιά πάνω από τη θάλασσα κατασκευάστηκε κλειστό πυροβολείο δύο αιθουσών, που επικοινωνούσε μέσω στοάς με την τάφρο.
Οι υπόλοιπες οχυρές θέσεις των Γάλλων περιμετρικά του νησιού επισκευάστηκαν και εντάχθηκαν στη νέα αμυντική διάταξη.

Στο εσωτερικό του νησιού, στον προστατευμένο χώρο ανάμεσα στα τρία οχυρά χτίστηκαν αργότερα, τη δεκαετία του 1840, στρατώνες, στάβλοι, αποθήκες και άλλα βοηθητικά κτίρια.

Τελικά, τo ισχυρό και πολυδάπανο αμυντικό σύστημα στο Βίδο δεν χρειάστηκε ποτέ να δοκιμαστεί σε πόλεμο, ενώ δεν είναι βέβαιο ότι έπαιξε κάποιο αποτρεπτικό, έστω, ρόλο. Όπως προαναφέρθηκε, μετά την απόφαση της ένωσης των Επτανήσων με την Ελλάδα, οι Άγγλοι κατέστρεψαν, τον Μάρτιο του 1864, όλες τις οχυρώσεις στο Βίδο.

Τον Δεκέμβριο του 1916 έφθασαν στην Κέρκυρα 130.000 Σέρβοι στρατιώτες μετά την ήττα που υπέστησαν από τους Αυστριακούς. Οι ασθένειες και οι κακές συνθήκες υγιεινής αποδεκάτισαν 30.000 Σέρβους. Το Βίδο τότε χρησιμοποιήθηκε ως χώρος καραντίνας. Χρόνια αργότερα, το 1936, δόθηκε άδεια στη Γιουγκοσλαβική κυβέρνηση να ανεγείρει στην ανατολική πλευρά του νησιού ένα μνημείο/νεκροταφείο, το λεγόμενο «Σερβικό Μαυσωλείο» (φωτο 29).

Από το 1918 έως το 1925, στο Βίδο λειτούργησαν αγροτικές φυλακές, οι οποίες το 1925 έγιναν παράρτημα των φυλακών Κέρκυρας. Ως τέτοιες χρησιμοποιήθηκαν και κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής και κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου. Διακρίνονται ακόμα τα κελιά απομόνωσης στο τείχος του –κατάλληλα μετασκευασμένου– Οχυρού Wellington. Από το 1946 έγιναν και πάλι ανεξάρτητες αγροτικές φυλακές, ενώ από το 1949 λειτούργησαν ως σωφρονιστικό κατάστημα ανηλίκων.

Το 1929 στα θεμέλια του παλιού καταστραμμένου από τους Γάλλους ναού του Αγίου Στεφάνου ο τότε μητροπολίτης Κέρκυρας και κατόπιν Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας οικοδόμησε νέο ναό, τον οποίο όμως κατεδάφισαν στις 10 Οκτωβρίου 1944 οι Γερμανοί όταν αποχωρούσαν από την Κέρκυρα.

Το 1976 το Βίδο παραχωρήθηκε στον ΕΟΤ και το 1985 αποδόθηκε στον Δήμο Κερκυραίων (σήμερα Δήμος Κεντρικής Κέρκυρας και Διαποντίων νήσων).

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Σήμερα, σε πολλά σημεία της νησίδας υπάρχουν ερείπια των οχυρώσεων εκεί που βρισκόταν τα οχυρά. Μεγάλο μέρος των ερειπίων καλύπτεται από τη βλάστηση.
Το Οχυρό Γεώργιος σχεδόν ισοπεδώθηκε από τις ανατινάξεις και μόνο σε ένα σημείο του το τείχους του οχυρού σώζεται σε κάποιο ύψος που δείχνει ότι κάτι υπήρχε σε εκείνο το σημείο (φωτο 17-20).

Ευδιάκριτα είναι επίσης και πολλά σημεία του οχυρού Wellington στο δυτικότερο άκρο του οποίου έχει απομείνει ο κάθετος τοίχος της τάφρου. Επίσης σώζεται ένα τμήμα με φυλάκιο που είχε ανασκευαστεί λόγω της μετατροπής σε φυλακή (φωτο 24,25).
Τα εξωτερικά τείχη του οχυρού Σούλενμπουργκ σώζονται σε κάποιο βαθμό (φωτο 1,4-6) όμως στο κέντρο του οχυρού που υπήρχε ο πύργος Maitland δεν έχουν απομείνει παρά μόνο συντρίμμια (φωτο 13).
Στο οχυρό Σούλενμπουργκ σώζεται μια υπόγεια στοά που οδηγεί σε ένα υπόγειο χώρο με θέσεις για κανόνια (φωτο 8-11).

Κάποιες από τις υδατοδεξαμενές των οχυρών (μία στο George και δύο στο Wellington), που δεν καταστράφηκαν, διατηρούνται σε καλή κατάσταση και μάλιστα χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Σε σχετικά καλή κατάσταση σώζεται και το παράκτιο πυροβολείο «Κανονιέρες» (φωτο 27,28), στο βορειοδυτικό άκρο του νησιού, που είναι ίσως απομεινάρι της περιόδου της Επτανήσου Πολιτείας (1800-1807).

Πηγές