Δυτική οχύρωση Κέρκυρας

Η Κέρκυρα, ως γνωστόν, διαθέτει δύο από τα πιο σπουδαία κάστρα στην Ελλάδα: Το Παλιό Φρούριο και το Νέο Φρούριο.
Εκτός όμως από αυτά τα δύο τοπόσημα, στην πόλη σώζονται και άλλες οχυρώσεις, πολύ λιγότερο προβεβλημένες και μάλλον άγνωστες.
Πρόκειται για τις οχυρώσεις στη δυτική πλευρά της πόλης, που είχαν σκοπό την άμυνα σε επιθέσεις από τη στεριά, και που κατασκευάστηκαν, αρχικά, από τους Ενετούς τον 16ο αιώνα.

Οι σωζόμενες Δυτικές Οχυρώσεις

Ένα μεγάλο μέρος της δυτικής οχύρωσης είναι κατεστραμμένο, αλλά διατηρούνται σημαντικά τμήματα. Τα οποία –ξεκινώντας από βόρεια και το Νέο Φρούριο και κατεβαίνοντας νότια/νοτιοανατολικά– είναι:

— το Οχυρό Σκάρπωνας (φωτο 11,12)
— η Κορτίνα της Τενέδου, συνδετικό τείχος μεταξύ Νέου φρουρίου-Σαραντάρη (φωτο 13)
— ο Προμαχώνας Σαραντάρη (φωτο 1,4-10)
— η Πλατφόρμα Αγίου Αθανασίου (φωτο 14,15)
— ο Προμαχώνας Ραϋμόνδου (16,17)
— ο Ημιπρομαχώνας Ραϋμόνδου στην νοτιοανατολική απόληξη των δυτικών οχυρώσεων.

Ο Σκάρπωνας και η Κορτίνα εκλαμβάνονται, μερικές φορές, ως μέρη του Νέου Φρουρίου – ίσως ακόμα και ο προμαχώνας Σαραντάρη. Στον Καστρολόγο τις παρουσιάζουμε –στην παρούσα σελίδα– ως ξεχωριστές οχυρές θέσεις και θεωρούμε πως αυτό είναι το σωστό. Ο Σκάρπωνας είναι ένα κερατοειδές οχυρό έξω και μπροστά (προς τα δυτικά, μετά την τάφρο) από το Νέο Φρούριο, ενώ η Κορτίνα είναι το τείχος που συνέδεε το Νέο Φρούριο με το επόμενο Προμαχώνα, τον προμαχώνα Σαραντάρη, ο οποίος ήταν μια ανεξάρτητη οχύρωση.
Όλα τα σωζόμενα μέρη της δυτικής οχύρωσης βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους εκτός από τον προμαχώνα Σαραντάρη που είναι κολλητά με την Κορτίνα.

Όλα αυτά τα οχυρά ήταν σε μια συμπαγή και ενιαία γραμμή άμυνας και συνδέονταν μεταξύ τους με κορτίνες δηλ. τείχη. Τα ενδιάμεσα αυτά τείχη έχουν γκρεμιστεί και έχει διασωθεί μόνο η Κορτίνα της Τενέδου. Αλλά δεν είναι μόνο αυτά τα τείχη που έχουν καταστραφεί. Έχει καταστραφεί και ολόκληρος ο εξωτερικός περίβολος της δυτικής οχύρωσης με τους προμαχώνες του και την ξηρή τάφρο.

Επιπλέον, στο δυτικό μέτωπο άμυνας ανήκαν και 3 φρούρια –πιο δυτικά:
— Το Φρούριο Αγίου Σωτήρα (Fortezza di San Salvador, γνωστό αρχικά ως Corner)
— Το Οχυρό Αβράμη
— το Οχυρό Αγίου Ρόκου (San Rocco)
Τα δύο πρώτα ήταν επάνω σε δύο λόφους στη δυτική πλευρά της Κέρκυρας και το τρίτο ήταν χτισμένο στο κενό ανάμεσά τους. Κανένα από τα 3 αυτά φρούρια δεν σώζεται σήμερα.

Το Όνομα του Κάστρου

Ορολογία κάστρων

Να θυμίσουμε καταρχάς κάποια πράγματα από την ορολογία των κάστρων (και ειδικότερα της ιταλικής οχυρωματικής ορολογίας του 16ου αι.) που χρησιμοποιούνται ευρέως στην παρουσίαση των δυτικών οχυρώσεων:
— Ο προμαχώνας (bastione) ήταν προεξοχή από το τείχος με ανεξάρτητη οχύρωση, με πολυγωνικό σχήμα που κατέληγε σε τουλάχιστον δύο οξείες γωνίες και που είχε συνήθως δύο επίπεδα ή «πλατείες».
— Η πλατφόρμα (piattaforma) ήταν επίσης προεξοχή από το τείχος, αλλά με πιο απλή κατασκευή, παραλληλόγραμμο σχήμα, χωρίς οξείες γωνίες.
— Ο ημιπρομαχώνας (mezzo bastione) ήταν λειψός ή μικρός προμαχώνας. Στην προκειμένη περίπτωση, ο ημιπρομαχώνας Ραϋμόνδου είναι απλά μια επιμήκης μυτερή γωνία σε μικρή απόσταση από τον κυρίως προμαχώνα Ραϋμόνδου.
— Η κορτίνα (cortina) ήταν το μεταπύργιο, το ευθύγραμμο τείχος ανάμεσα σε δύο πύργους ή δύο προμαχώνες.

Οι ονομασίες των προμαχώνων της δυτικής οχύρωσης

Το οχυρό Σκάρπωνας το συναντάμε σε ενετικούς χάρτες με την ονομασία Scarpon ή Scarpone ή Opera a corno (το τελευταίο σημαίνει κερατοειδής κατασκευή). Το Scarpon που εξελληνίστηκε σε Σκάρπων ή Σκάρπωνας, προέρχεται ετυμολογικά από τη λέξη scarpa που στην ορολογία των κάστρων σημαίνει κεκλιμένη βάση και εν προκειμένω το κεκλιμένο εσωτερικό τοίχωμα της τάφρου (ελληνιστί «κρημνίς»).
Ο Σκάρπωνας φαίνεται ότι ονομάστηκε έτσι επειδή κάλυψε τη σκάρπα της αρχικής τάφρου του Νέου Φρουρίου. Χτίστηκε εκεί επειδή θεωρήθηκε ότι, χωρίς αυτό το οχυρό, το Νέο Φρούριο θα ήταν ευάλωτο.

Η Κορτίνα Τενέδου ή, σκέτα, Κορτίνα, πήρε το όνομά της από τη συνοικία στην οποία βρίσκεται. Η συνοικία οφείλει το όνομά της στην καθολική εκκλησία της Παναγίας της Καρμήλου, την οποία οι ντόπιοι αποκαλούσαν Παναγία της Τενέδου, επειδή οι ιδρυτές της ήταν μοναχοί που κατέφυγαν στην Κέρκυρα από την Τένεδο, όταν αναγκάστηκαν να φύγουν από εκεί το 1657.

Ο προμαχώνας Σαραντάρη πήρε το όνομά του από το αρχοντικό της οικογένειας Σαραντάρη που ήταν εκεί κοντά. Στους χάρτες τον συναντάμε με τις ονομασίες Baluardo Foscarini και Baluardo Saradario. Ο Φοσκαρίνι ήταν Βάιλος της Βενετίας στην Κέρκυρα κατά την περίοδο ανέγερσής του προμαχώνα και φαίνεται πως όταν αποχώρησε, επικράτησε το όνομα της οικογενείας Σαραντάρη.
Επίσης αναφέρεται και ως «προμαχώνας Τενέδου».

Ο προμαχώνας Αγίου Αθανασίου (Baluardo Sant’ Atanasio) δεν είναι γνωστό για ποιο λόγο ονομάστηκε έτσι. Μάλλον υπήρχε εκεί κοντά (η μπορεί και επάνω στον προμαχώνα) εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο.

Ο προμαχώνας Ραϋμόνδου (Baluardo Raimondo) πήρε το όνομά του πιθανόν από κάποιον άγνωστο ενετό αξιωματούχο ονόματι Raimondo που υπηρετούσε στην Κέρκυρα της εποχή που χτιζόταν οι προμαχώνες.

Ιστορία

Η Ενετοκρατία στην Κέρκυρα άρχισε το 1386, όταν οι κάτοικοι, μετά από μια περίοδο ακυβερνησίας και αβεβαιότητας, επέλεξαν να δηλώσουν υποτελείς στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας.

Η Κέρκυρα δεν γνώρισε ποτέ τον τουρκικό ζυγό, παρόλο που οι Οθωμανοί προσπάθησαν αρκετές φορές: το 1431, το 1537 (υπό τον τρομερό Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα), το 1571, το 1573, το 1716. Κάθε φορά οι Οθωμανοί λεηλατούσαν το νησί, αλλά στάθηκε αδύνατο να καταλάβουν τα κάστρα.

Καθοριστική για την κατασκευή νέων οχυρώσεων στην Κέρκυρα στάθηκε η δεύτερη πολιορκία από τους Οθωμανούς το 1571, όταν καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς το ατείχιστο ακόμα μπόργκο, οπότε έγινε επιτακτική η ανάγκη αμυντικής προστασίας και αυτού του τμήματος της πόλης.
Οι εργασίες άρχισαν το 1576 υπό την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Ferrante Vitelli, ο οποίος ήταν ο κύριος υπεύθυνος για τη σχεδίαση και κατασκευή των οχυρώσεων.

Τότε χτίστηκε το Νέο Φρούριο στον λόφο του Αγίου Μάρκου. Επιπλέον, η δυτική πλευρά της πόλης κλείστηκε από ισχυρό τείχος που την απομόνωνε από την εξοχή. Το τείχος ξεκινούσε από τη νότια πλευρά και κατέληγε στο Νέο Φρούριο στη βόρεια/βορειοδυτική πλευρά και αποτελούνταν από τους προμαχώνες που αναφέραμε.
Μπροστά από το μέτωπο κατασκευάστηκε τάφρος και καλυμμένη οδός, ενώ μπροστά από το Νέο Φρούριο κατασκευάστηκε ένα κερατοειδές οχυρό, ο Σκάρπωνας.
Η πρόσβαση στον οχυρωμένο περίβολο της πόλης γινόταν από τέσσερις κύριες πύλες: της Σπηλιάς, του Αγίου Νικολάου, του Ραϋμόνδου, και η Πόρτα Ρεάλε (Porta Reale). Υπήρχαν και 3 πύλες στο Νέο Φρούριο.

Αυτή η δυτική οχύρωση, η γραμμή Vitelli, παρέμεινε λίγο πολύ η ίδια για σχεδόν 100 χρόνια. Το 1669 άλλαξε το σκηνικό, καθώς με την πτώση του Χάνδακα, ολοκληρώθηκε η κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς και η Κέρκυρα βρέθηκε να είναι το τελευταίο προπύργιο της Βενετίας κατά των Τούρκων. Οπότε αποφασίστηκε εσπευσμένα η ενίσχυση των οχυρώσεων.

Οι οχυρώσεις ενισχύθηκαν με βάση τα σχέδια που εκπόνησε ο μηχανικός Filippo Verneda. Στη νότια πλευρά τηε δυτικής οχύρωσης κατασκευάστηκε τότε ένα δεύτερο κερατοειδές οχυρό, του Αγίου Αντωνίου, που υποστηριζόταν από δύο πυργίσκους. Το μέτωπο στη συνέχεια προχωρούσε προς βορρά ενισχυμένο από δύο μικρά οχυρά, το Corner (Rivellino Corner – ανάμεσα Ραϋμόνδου και Αγ. Αθανασίου) και Grimani (Rivellino Grimani – μπροστά από την πόρτα Ρεάλε βόρεια από τον πρ. Σαραντάρη). Δίπλα σε αυτό κατασκευάστηκε και ένα ακόμα οχυρό, σε σχήμα ημισελήνου, το Mezzaluna Grimani. Τα νέα αυτά οχυρά συνδέθηκαν με ενδιάμεσα τείχη μέχρι τον Σκάρπωνα.

Τα νέα οχυρωματικά έργα ολοκληρώθηκαν μέχρι το 1682. Η νέα γραμμή Verneda ήταν καθοριστική για την άμυνα κατά την τουρκική πολιορκία του 1716. Στην πολιορκία αυτή η Κέρκυρα δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις και βρέθηκε σε μεγάλο κίνδυνο, όμως τελικά σώθηκε χάρη στις οχυρώσεις της, στον ηρωισμό των υπερασπιστών της και στις ικανότητες του στρατιωτικού διοικητή του νησιού, του Γερμανού στρατάρχη (στην υπηρεσία της Βενετίας) Johann Matthias von der Schulenburg (Σούλενμπουργκ).

Τα τελευταία αμυντικά έργα που έγιναν από τους Ενετούς κατασκευάστηκαν την περίοδο 1716 - 1735, όταν με βάση τα μαθήματα της μεγάλης πολιορκίας του 1716 και με βάση τις υποδείξεις του στρατάρχη Σούλενμπουργκ, οχυρώθηκαν οι λόφοι Αγίου Σωτήρα και Αβράμη και κατασκευάστηκε ένα μικρό οχυρό στο προάστιο του Αγίου Ρόκκου. Αυτά τα 3 νέα φρούρια ήταν ανεξάρτητα και δεν ενσωματώθηκαν στον οχυρωματικό περίβολο της πόλης.

Αργότερα, μεταξύ 1763 και 1765, κατασκευάστηκε ένα –όχι ιδιαίτερα ισχυρό– προτείχισμα (falsa braga) που ακολουθούσε παράλληλη χάραξη με τα κυρίως τείχη, σε απόσταση 10 μέτρων περίπου.
Στη νοτιοανατολική γωνία της κύριας γραμμής άμυνας, μπροστά από το νότιο μέτωπο του ημιπρομαχώνα Ραϋμόνδου, κατασκευάστηκε το 1765 ο προμαχώνας Valier, ένας πενταγωνικός προμαχώνας που προστάτευε τη νότια άκρη της κύριας τάφρου, και υποστήριζε το προτείχισμα.

Η Ενετοκρατία στην Κέρκυρα κράτησε πάνω από 400 χρόνια, μέχρι το 1797, όταν η Δημοκρατία της Βενετίας καταλύθηκε από τον Ναπολέοντα. Τότε η Κέρκυρα πέρασε για λίγο στα χέρια των Γάλλων με τη συνθήκη του Campo Formio.
Το 1799 μετά από τετράμηνη πολιορκία (όταν και πάλι η δυτική οχύρωση δέχθηκε τη μεγαλύτερη πίεση), οι Ρώσοι, που είχαν συμμαχήσει με τους Τούρκους, έγιναν οι νέοι κυρίαρχοι και δημιούργησαν ένα νέο ανεξάρτητο κράτος υπό την προστασία τους, την Επτάνησο Πολιτεία.
Το 1807 με τη Συνθήκη του Τιλσίτ, η Ρωσική Αυτοκρατορία παραχώρησε τον έλεγχο των νησιών ξανά στη Γαλλία. Το 1814, έφυγαν οι Γάλλοι και ήρθαν οι Βρετανοί.

Οι Βρετανοί έκαναν αρχικά κάποιες ενισχύσεις στις οχυρώσεις της Κέρκυρας. Το ενδιαφέρον τους επικεντρώθηκε κυρίως στη δημιουργία νέων οχυρωματικών έργων στη νησίδα Βίδο. Στο Νέο Φρούριο κατασκεύασαν στην κορυφή τον μεγάλο φρουριακό στρατώνα. Στις δυτικές οχυρώσεις περιορίστηκαν σε επισκευές και τροποποιήσεις, κυρίως με την προσθήκη τυφεκιοθυρίδων και κανονιοθυρίδων στους προμαχώνες και την ενίσχυση των θέσεων πυροβολικού.

Η παρακμή και η κατεδάφιση των οχυρώσεων

Στο μεταξύ, οι διεθνείς συνθήκες είχαν πλέον αλλάξει. Η Βρετανία είχε εξελιχθεί σε μεγάλη παγκόσμια δύναμη, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε περίοδο παρακμής. Έτσι, οι οχυρώσεις της Κέρκυρας είχαν χάσει μεγάλο μέρος της κρίσιμης γεωστρατηγικής σημασίας που είχαν κατά την Ενετοκρατία. Παράλληλα, άρχισε να διαμορφώνεται η αντίληψη ότι ήταν υπερβολικά εκτεταμένες, δαπανηρές στη συντήρησή τους και, τελικά, περιττές.

Το 1838 οι Βρετανοί εκπόνησαν νέο πολεοδομικό σχέδιο, το οποίο προέβλεπε την ανέγερση δημόσιων κτιρίων και κατοικιών μέσα στη στρατιωτική ζώνη, καθώς και την κατεδάφιση μεγάλου μέρους των δυτικών οχυρώσεων, ώστε να καταστεί δυνατή η επέκταση της πόλης. Η εφαρμογή του σχεδίου δεν προχώρησε γρήγορα, αλλά κατά τις δύο επόμενες δεκαετίες υλοποιήθηκε σταδιακά. Σε χάρτη του 1847 διαπιστώνεται ότι μεγάλο μέρος της γραμμής Verneda είχε ήδη κατεδαφιστεί. Είχαν επίσης καταστραφεί ο προμαχώνας Valier και το οχυρό Άγιος Αντώνιος, ενώ το προτείχισμα και η τάφρος απουσιάζουν πλέον από τον χάρτη. Κατά την ίδια περίοδο πρέπει να κατεδαφίστηκαν και τα τείχη και οι πύλες μεταξύ των προμαχώνων της γραμμής Vitelli.

Είχε επίσης αρχίσει η κατεδάφιση του φρουρίου του Σωτήρα. Στη θέση του, λίγα χρόνια αργότερα, χτίστηκαν οι διαβόητες φυλακές της Κέρκυρας.
Το οχυρό του Αγίου Ρόκκου παρέμενε ακόμη όρθιο, είχε όμως ήδη αρχίσει ο μετασχηματισμός του σε ψυχιατρικό ίδρυμα. Μετά το 1850 λειτούργησε ως «Άσυλο Φρενοβλαβών» και αποτέλεσε το πρώτο Δημόσιο Ψυχιατρείο της Ελλάδας. Με την πάροδο του χρόνου έχασε σταδιακά τον αρχικό φρουριακό του χαρακτήρα.

Η χαριστική βολή για τις δυτικές οχυρώσεις ήρθε το 1864, με την ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Η Συνθήκη του Λονδίνου του 1863 προέβλεπε την κατάργηση του οχυρωματικού χαρακτήρα της Κέρκυρας, ώστε η πόλη να παραδοθεί ως «ανοχύρωτη πόλη». Οι Βρετανοί αποφάσισαν να υλοποιήσουν αυτή την πρόβλεψη με την καταστροφή των οχυρώσεων και, πριν από την αποχώρησή τους, άρχισαν τις προετοιμασίες για την ανατίναξη των φρουρίων και των οχυρωματικών έργων.
Τελικά, όμως, ύστερα από έντονες αντιδράσεις των κατοίκων και διπλωματικές ενέργειες του Χαρίλαου Τρικούπη, αποφεύχθηκε η ολοκληρωτική καταστροφή. Ανατινάχθηκαν μόνο οι οχυρώσεις στο Βίδο, το οχυρό Αβράμη και ορισμένες άλλες δευτερεύουσες κατασκευές στις δυτικές οχυρώσεις.

Η κατεδάφιση των οχυρώσεων, πάντως, δεν σταμάτησε με την αποχώρηση των Βρετανών. Κατά τις επόμενες δεκαετίες κατεδαφίστηκαν και άλλα τμήματα των τειχών για τις ανάγκες της επέκτασης της πόλης. Χαρακτηριστικότερη περίπτωση ήταν η μνημειακή πύλη Porta Reale (που έστεκε πλέον μόνη της ανάμεσα στον προμαχώνα Σαραντάρη και το Νέο Φρούριο), η οποία κατεδαφίστηκε εν μέσω σφοδρών αντιδράσων το 1893, επί δημαρχίας Μιχαήλ Θεοτόκη, για τη διάνοιξη του δρόμου προς τα νέα προάστια.

Πηγές