Κάστρο Χαλβάτσου

Ερείπια κάστρου και οικισμού κρυμμένα στη βλάστηση ενός κωνικού λόφου ανάμεσα στα χωριά Πλατανόβρυση και Κεφαλόβρυσο της Μεσσηνίας.
Η ονομασία του Κεφαλόβρυσου πριν το 1956 ήταν Χαλβάτσου ή Χαλβάτσο.

Ιστορία

Δεν γνωρίζουμε την ιστορία του κάστρου. Τα ερείπια που διακρίνονται είναι αναμφίβολα μεσαιωνικά, αλλά ο λόφος δεν έχει ερευνηθεί ποτέ συστηματικά, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή μια ακριβέστερη χρονολόγηση.

Δεν αποκλείεται, ωστόσο, να υπήρχε κατοίκηση στον λόφο ήδη από την Αρχαιότητα. Στην υπόθεση αυτή συνηγορούν ορισμένα ευρήματα της Κλασικής περιόδου, όπως ένας ορειχάλκινος διπλός πέλεκυς και νομίσματα, καθώς και η ύπαρξη τάφου της Πρωτομυκηναϊκής περιόδου σε μικρή απόσταση δυτικά του λόφου. Επιπλέον, η μορφολογία του λόφου —η δεσπόζουσα προστατευμένη θέση σε μια μικρή κοιλάδα, σε συνδυασμό με την ικανοποιητική φυσική προστασία και την ύπαρξη πηγών— προσφέρεται για εγκατάσταση και ενισχύει την υπόθεση της παλαιότερης κατοίκησης.

Δεν αποκλείεται το κάστρο να υπήρχε από τη Βυζαντινή περίοδο αλλά το πιθανότερο είναι να είναι φράγκικο.

Είναι πολύ πιθανό το κάστρο να ταυτίζεται με το κάστρο Γιάννινα που εμφανίζεται ως Janina στις ενετικές λίστες των κάστρων των ετών 1463, 1467, 1469 και 1471. Από το 1467 σημειώνεται ως κατεστραμμένο.

Αναφορά στη Γιάννινα γίνεται και στο Χρονικό των Τόκκων. Το έμμετρο και ανώνυμο αυτό χρονικό εξιστορεί τα γεγονότα της περιόδου 1375 έως 1425, με επίκεντρο την οικογένεια των Τόκκων (ηγεμόνες Κεφαλληνίας με ηγετικό ρόλο και στο Δεσποτάτο της Ηπείρου και στο Πριγκιπάτο της Αχαΐας). Στο χρονικό υπάρχει το εξής απόσπασμα:

Αφού γαρ αποσώθησαν εκεί εις την Αρκαδίαν,
Έσμιξαν και του πρίγκιπος ολίγοι στρατιώται.
Ηπήρεν τους ο Ερκούλιος, εδιέβη εις τον κούρσον.
Κι υπήγεν και εκούρσευσεν εις των Ρωμαίων τον τόπον,
Την Γιάννιναν, την Γούταιναν, τα Χιλιοχώρια όλα.
Κούρση ηπήρασιν πολλά, άπειρα, υπερμέτρου,
Ηχμαλωσίαν έκαμαν, πολλές ψυχές επιάσαν.

Οι στίχοι αναφέρονται σε γεγονότα του 1422 όταν ο Έρκολε Τόκκο, υιοθετημένος γιος τού ηγεμόνα Κάρολο Α΄ Τόκκο προσέτρεξε σε βοήθεια του αποκλεισμένου στο κάστρο Κυπαρισσίας Κεντυρίωνα Β΄Ζαχαρία.

Βλέπουμε ότι η Γιάννινα αναφέρεται μαζί με τη Βούταινα (Γούταινα). Επίσης στη λίστα των κάστρων του 1463 η Γιαννινα καταγράφεται ακριβώς πριν από τη Βούταινα. Σίγουρα λοιπόν η Γιάννινα ήταν κοντά στο κάστρο της Βούταινας. Το κάστρο Βούταινας είναι πολύ κοντά στο κάστρο του Χαλβάτσου, μόλις 3,5χλμ προς τα βορειοδυτικά και δεδομένου ότι δεν υπάρχουν ερείπια άλλου κάστρου εκεί γύρω, η υπόθεση ότι το κάστρο Χαλβάτσου ήταν η φράγκικη Γιάννινα είναι πολύ λογική και εξαιρετικά πιθανή. Αν πράγματι ισχύει αυτό, το κάστρο Χαλβάτσου πρέπει να χτίστηκε τον 13ο ή τον 14ο αιώνα.

Η ονομασία «Χαλβάτσου» εμαφανίζεται για πρώτη φορά σε απογραφές της Β’ Ενετοκρατίας, το 1689 και το 1700. Το όνομα είναι είτε τουρκικής είτε σλαβικής προέλευσης και διατηρήθηκε μέχρι το 1956 που άλλαξε σε Κεφαλόβρυσο. Πάντως εξαρχής το «Χαλβάτσου» αναφερόταν στο χωριό στη σημερινή του θέση και όχι στο κάστρο/οικισμό (τη Γιάννινα;) που είναι περί τα 2 χιλιόμετρα νοτιότερα.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Εξ όσων γνωρίζουμε ο λόφος δεν έχει ερευνηθεί και έτσι δεν έχουμε πλήρη εικόνα για τη διαμόρφωση των οχυρώσεων και του οικισμού.

Τα ερείπια εντοπίζονται στη νότια και νοτιοανατολική πλευρά του λόφου. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ήταν ένα μεγάλο κάστρο. Σε κάποια σωζόμενα τμήματα του τείχους το πάχος τους ξεπερνά τα δύο μέτρα! Επίσης το μέγεθος του οχυρωματικού περιβόλου φαίνεται να είναι ασυνήθιστα μεγάλο (για κάστρο σε απομακρυσμένη περιοχή).

Από τα κτίσματα στο εσωτερικό ξεχωρίζει μια κινστέρνα (υδατοδεξαμενή) στο δυτικό μέρος και τα ερείπια ναού στο κέντρο περίπου του περιβόλου.
Την ύδρευση του κάστρου εξασφάλιζαν πηγές που υπήρχαν ολόγυρα στις πλαγιές του λόφου, καθώς και το ρέμα που κυλάει στους βορειοδυτικούς πρόποδες του λόφου και πηγάζει από την πηγή στο Κεφαλόβρυσο. Η τοπική παράδοση αναφέρει πως το κάστρο υδρευόταν και από τη γειτονική πηγή του Μοστού μέσω μυστικής και υπόγειας σήραγγας.
Η προσπέλαση του Κάστρου από τις γύρω πλαγιές είναι εξαιρετικά δύσκολη, με εξαίρεση τη δυτική πλευρά του. Πάντως ευάλωτο σημείο ήταν και ο ορεινός αυχένας του διάσελου, στα ανατολικά του κάστρου.

Πηγές