Μονή Αγίας Κυριακής Βαμβακούς

Το σπηλαιοκαστρομονάστηρο της Αγίας Κυριακής βρίσκεται βορειοανατολικά από το χωριό της Βαμβακούς στη Λακωνία, σε απόσταση 2 χιλιομέτρων περίπου, και βρίσκεται στη βραχώδη και απόκρημνη παρειά λόφου, μέσα σε κοίλωμα βραχοσπηλιάς με νοτιοδυτικό προσανατολισμό.
Το μοναστήρι είναι προσβάσιμο μέσω ανηφορικού βατού πεζοπορικού μονοπατιού μήκους 3,5 χιλιομέτρων που ξεκινά μέσα από το χωριό (χρόνος, περίπου 50 λεπτά).

Ιστορία

Η χρονολογία ίδρυσης του μοναστηριού δεν είναι γνωστή ακριβώς. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση το μοναστήρι υπήρχε ήδη το 1800, κάτι που φαίνεται πως πράγματι ισχύει.
Αυτού του είδους τα μοναστήρια και ασκηταριά σε οχυρωμένες σπηλιές δημιουργήθηκαν την Μεταβυζαντινή περίοδο σε όλη την Ελλάδα (και ως επί το πλείστον στην Πελοπόννησο) τον 17ο με 18ο αιώνα. Χρησίμευαν όχι μόνο ως τόποι λατρείας και ασκητισμού, αλλά και ως καταφύγια του πληθυσμού.
Η Μονή της Αγίας Κυριακής πιθανολογείται ότι είναι κατασκευή αυτής της περιόδου και ειδικότερα του 18ου αιώνα.

Ο πύργος του μοναστηριού ήταν σε χρήση μέχρι το 1852 όταν καταστράφηκε από πυρκαγιά, η οποία μάλλον κατέστρεψε και τον παλιό ναό. Η πρόσοψη του πύργου επισκευάσθηκε αμέσως μετά, το 1853, από τον μοναχό Διονύσιο (αν και το εσωτερικό του πύργου δεν επισκευάσθηκε και δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ ξανά). Την ίδια χρονιά προστέθηκε και το τοξωτό κωδωνοστάσιο, στο οποίο υπάρχει εγχάρακτη επιγραφή με χρονολογία 1853.

Το κτίσμα της σκήτης πάνω από την πύλη είναι επίσης μεταγενέστερο. Κτήτορας της σκήτης αναφέρεται ο μοναχός Δανιήλ Κατσίρης, λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα.

Σήμερα, η μονή της Αγίας Κυριακής δεν λειτουργεί πια ως μοναστήρι, παραμένει όμως ένας σημαντικός ιστορικός χώρος. Το 1999 κηρύχθηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο (Υ.Α. ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ30/ΚΗΡ/37615/1333/ 20.8.1999, ΦΕΚ 1748/15.9.1999).

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Πρόκειται για οχυρό μοναστικό συγκρότημα που αποτελείται από το ναΰδριο της Αγίας Κυριακής, αμυντικό πύργο, σκήτη και οχυρή τοξωτή πύλη εισόδου. Όλα αυτά τα κτίσματα αναπτύσσονται στο ευρύ άνοιγμα της βραχοσπηλιάς.

Οι τοιχοποιίες των οικοδομημάτων που συνθέτουν το μοναστικό συγκρότημα συντίθενται από ημικατεργασμένουςς λίθους με συνδετικό κονίαμα, ενώ επιμελέστερα κατεργασμένοι είναι οι γωνιόλιθοι των κτιρίων και τα λίθινα μέλη που πλαισιώνουν τα ανοίγματα του πύργου.
Το πλάτωμα του σπηλαίου που αποτελεί και τον αύλειο χώρο της μονής, οριοθετεί περίβολος από αμελώς λαξευμένους λίθους, ο οποίος εκτείνεται από τον πύργο μέχρι την πύλη τού συγκροτήματος και κατέρχεται μέχρι του φυσικού βραχώδους εδάφους εξωτερικά του μοναστηριού. Η τοιχοποιία του περιβόλου είναι υπερυψωμένη κατά ένα μέτρο περίπου από τον αύλειο χώρο.

Το τμήμα του σπηλαίου όπου βρίσκεται ο ναός φράσσεται με υψηλό τοιχίο από λιθοδομή. Στην όψη του ανοίγονται 4 ορθογώνια παράθυρα, 2 εκατέρωθεν της θύρας εισόδου και 2 επάνω από αυτή, και μία σειρά από επιμήκεις θυρίδες στο ανώτερο τμήμα της τοιχοποιίας. Επάνω από την είσοδο του ναού διαμορφώνεται καταχύστρα δεξιά και αριστερά της οποίας έχει εντοιχιστεί σειρά λίθων με αδρά λαξευμένα και χρωματισμένα σχέδια (χρωματισμένοι σταυροί, το φεγγάρι, ο ήλιος). Η κεντρική είσοδος του ναού είναι υπερυψωμένη και η πρόσβαση σε αυτή επιτυγχάνεται μέσω σύγχρονης σκάλας από οπλισμένο σκυρόδεμα. Μία δεύτερη θύρα ανοίγεται στο μέσον της στενής ανατολικής παρειάς της τοιχοποιίας.

Μεταγενέστερη προσθήκη (του 1853) στο ανατολικό τμήμα της πρόσοψης του ναού αποτελεί το τοξωτό κωδωνοστάσιο, το οποίο κοσμεί κεραμεική οδοντωτή ταινία πάνω από την τοξωτή απόληξη του ανοίγματος και αδρό λάξευμα με σύμβολο αποτροπαΐκού πιθανότατα χαρακτήρα.
Στο εσωτερικό τού ναού δεν σώζεται διάκοσμος. Το Ιερό Βήμα είναι υπερυψωμένο, μέσα σε κοίλωμα στο ανατολικό τμήμα του σπηλαίου και φράσσεται από κτιστό τέμπλο με δύο ανοίγματα. Η Αγία Τράπεζα είναι κτισμένη σε εσοχή του βράχου. Το δάπεδο του ναού καλύπτεται με μπετόν. Η βραχώδης οροφή του ναού είναι μαυρισμένη εξαιτίας πυρκαγιάς που είχε πλήξει το μνημείο κατά το παρελθόν (μάλλον το 1852).

Ο τετραγωνικής κάτοψης πύργος υψώνεται δυτικά του ναού και διαμορφώνεται σε 4 στάθμες με τις δύο κατώτερες σε χαμηλότερο επίπεδο από αυτό του αύλειου χώρου. Φέρει 2 τοξωτές θύρες εισόδου, μία στη δεύτερη στάθμη, από την οποία ορατό σήμερα είναι μόνο το τόξο στην απόληξή της, και μία στην τρίτη στάθμη υπερυψωμένη σε σχέση με το φυσικό έδαφος. Στις τρεις εμφανείς όψεις του πύργου ανοίγονται 2 σειρές τοξωτών παραθύρων στις δύο ανώτερες στάθμες, πολεμοθυρίδες και μία καταχύστρα πάνω από τη δεύτερη θύρα.
Εσωτερικά, η διαμόρφωση δοκοθηκών στην τοιχοποιία πιστοποιεί την ύπαρξη ξύλινου πατώματος μεταξύ των ορόφων. Η στέγη του πύργου δεν σώζεται, ενώ φθορές έχει υποστεί και η τοιχοποιία του από την πυρκαγιά του 1852.

Η τοξωτή πύλη ΝΑ του ναού αποτελεί τη μοναδική είσοδο στο μοναστικό συγκρότημα, ενώ το πάχος και το ύψος της τοιχοποιίας της προσδίδουν οχυρό χαρακτήρα στην κατασκευή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιμελημένη δόμηση με λαξευμένους λίθους, η οποία διατηρείται στο μεγαλύτερο τμήμα της εξωτερικής όψης της πύλης.

Επάνω από την πύλη, μέσα σε κοιλότητα του βράχου χτίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα η λιθόκτιστη σκήτη, στεγασμένη με σχιστολιθικές πλάκες. Μικρό άνοιγμα στην όψη τής κατασκευής επιτρέπει την είσοδο στο εσωτερικό της, ενώ την πρόσβαση διευκόλυναν πιθανότατα ξύλινη φορητή κλίμακα και οι δύο λίθινες πλάκες που εξέχουν της λιθοδομής.

Πηγές